AI thay đổi cách con người thi công metro, đường hầm

Từ dữ liệu khảo sát địa chất và cảm biến, AI dự báo những biến động khó quan sát dưới lòng đất, nhận diện những biến động, hỗ trợ kỹ sư dự báo rủi ro, đặc biệt khi thi công các công trình ngầm dưới đô thị.

Các công trình ngầm như đường hầm metro, ga ngầm hay hố đào sâu thường nằm gần nhà cửa, đường sá và hạ tầng kỹ thuật hiện hữu, đòi hỏi kiểm soát chặt chẽ những biến dạng dù rất nhỏ để đảm bảo an toàn.

Trên thế giới, công nghệ được triển khai trong nhiều công đoạn của hoạt động địa kỹ thuật. Tại Nhật Bản, nhóm nghiên cứu thuộc Viện Công nghệ Shibaura sử dụng dữ liệu từ 13.926 hồ sơ khoan địa chất để huấn luyện mạng nơ-ron nhân tạo, xây dựng bản đồ ba chiều về đặc tính nền đất ở Tokyo. Theo nghiên cứu công bố trên Results in Engineering năm 2025, mô hình có thể dự báo độ chặt và trạng thái đất ở những vị trí không có dữ liệu khoan trực tiếp, giúp lựa chọn phương án nền móng và quy hoạch đô thị.

Tại Anh, công ty tư vấn kỹ thuật Arup phát triển công cụ Gofer-META, kết hợp dữ liệu quan trắc với mô hình tính toán để cập nhật các thông số địa kỹ thuật. Theo tạp chí Ground Engineering, công cụ được sử dụng để hỗ trợ lựa chọn phương án thi công tại các dự án hố đào sâu ở trung tâm London.

Tại Singapore, Cơ quan Phát triển nhà ở (HDB) sử dụng camera tích hợp AI để phát hiện hành vi không an toàn và cảnh báo đến cán bộ giám sát. Từ tháng 1/2023, HDB yêu cầu các nhà thầu tham gia đấu thầu dự án nhà ở mới phải ứng dụng công nghệ phân tích video bằng AI.

Trung Quốc cũng đang thúc đẩy ứng dụng AI vào thi công công trình ngầm. Theo Xinhua, vào tháng 1, nhóm nghiên cứu Đại học Hồ Nam phát triển hệ thống điều khiển thông minh cho máy đào hầm TBM, có khả năng phân tích điều kiện địa chất, dự báo rủi ro và đề xuất thông số vận hành phù hợp.

Một hướng tiếp cận khác được GS Gang Zheng, Phó hiệu trưởng Đại học Thiên Tân, phát triển là sử dụng AI để điều khiển biến dạng đất. Nhóm của GS Gang phát triển hệ thống sử dụng AI giúp kiểm soát biến dạng ở độ chính xác khoảng 0,1 mm.

Công nghệ này được GS Zheng ví như tìm “huyệt đạo” dưới lòng đất. Trong bài phỏng vấn với Jinyun, ông giải thích rằng thay vì gia cố toàn bộ khối đất bằng lượng lớn bê tông và kết cấu chống đỡ, nhóm tìm những vị trí then chốt có ảnh hưởng lớn nhất đến biến dạng của công trình cần bảo vệ, rồi tác động trực tiếp vào đó.

Hệ thống cũng được tích hợp AI, cảm biến và mô hình bản sao số (digital twin). Các thiết bị quan trắc liên tục đo chuyển vị của đất và kết cấu, truyền dữ liệu tới nền tảng phân tích, cập nhật theo dữ liệu thực tế, cho phép điều chỉnh phương án khi điều kiện đất thay đổi. Giải pháp đã được triển khai tại khoảng 100 dự án thuộc 13 tỉnh, thành.

Bên cạnh điều khiển biến dạng đất, GS Zheng còn nghiên cứu ứng dụng AI để dự báo những diễn biến khó quan sát trực tiếp dưới lòng đất. Trong nghiên cứu đăng trên tạp chí Tunnelling and Underground Space Technology năm 2025, ông và cộng sự sử dụng dữ liệu thực tế từ một dự án metro tại Thiên Tân để phát triển mô hình học máy dự báo áp lực nước trong đất khi máy đào hầm hoạt động.

Từ 1.159 mẫu dữ liệu và 34 thông số vận hành máy đào, mô hình học máy kết hợp được huấn luyện để dự báo áp lực nước lỗ rỗng dư tại các điểm quan trắc. Đây là thông số quan trọng vì sự thay đổi áp lực nước có thể ảnh hưởng đến ổn định gương đào, gây xáo trộn đất và góp phần dẫn đến lún nền. Kết quả kiểm thử cho thấy mô hình kết hợp có sai số dự báo thấp hơn các mô hình đối chứng.





Thi công đoạn hầm ngầm tuyến metro Nhổn - ga Hà Nội. Ảnh: Giang Huy - Võ Hải

Thi công đoạn hầm ngầm tuyến metro Nhổn – ga Hà Nội. Ảnh: Giang Huy

Việt Nam quan tâm ứng dụng AI trong công trình ngầm

Theo TS Nguyễn Tiến Dũng, Phó viện trưởng Công trình ngầm FECON, khác với các cấu kiện bê tông, thép được chế tạo theo thông số thiết kế, nền đất tự nhiên có đặc tính phức tạp và không đồng nhất, thậm chí thay đổi giữa các vị trí trong cùng một công trường. Việc tính toán độ lún, chuyển vị hay độ ổn định của nền đất phụ thuộc nhiều vào kết quả khảo sát, thí nghiệm và quan trắc. Tuy nhiên, dữ liệu từ các hố khoan chỉ phản ánh điều kiện địa chất tại những vị trí nhất định, trong khi nền đất có thể tiếp tục biến đổi dưới tác động của quá trình thi công.

Trong bối cảnh đó, AI mở ra khả năng bổ trợ cho các phương pháp truyền thống thông qua việc phân tích đồng thời nhiều nguồn dữ liệu, nhận diện những mối liên hệ khó phát hiện và hỗ trợ dự báo các biến động địa kỹ thuật. Chẳng hạn, trong thi công hầm bằng máy đào TBM, dữ liệu về lực đẩy, tốc độ quay đầu cắt và điều kiện địa chất có thể được sử dụng để xây dựng mô hình dự báo tốc độ tiến đào, hỗ trợ kỹ sư đánh giá và điều chỉnh phương án thi công.

Từ thực tiễn tham gia thi công các dự án hạ tầng quy mô lớn, trong đó có hạng mục hầm ngầm tuyến metro Nhổn – ga Hà Nội, ông Dũng cho rằng AI có nhiều tiềm năng ứng dụng trong phân tích dữ liệu địa kỹ thuật, dự báo rủi ro và quản lý thi công. Đây cũng là một trong những hướng công nghệ được FECON quan tâm nghiên cứu, hướng tới từng bước ứng dụng vào thực tiễn nhằm nâng cao hiệu quả và an toàn thi công.





Fecon giới thiệu mô hình máy đào hầm tại triển lãm công nghệ xây dựng ngày 16/11 tại Hà Nội. Ảnh: Nam Nguyễn

Fecon giới thiệu mô hình máy đào hầm TBM tại triển lãm công nghệ xây dựng ngày 16/11 tại Hà Nội. Ảnh: Nam Nguyễn

Tại Việt Nam các nhà khoa học đã quan tâm đến việc ứng dụng AI vào phát triển các mô hình dự báo kết cấu đất từ sớm. Năm 2018, Trường Đại học Công nghệ Giao thông Vận tải ra mắt nhóm nghiên cứu Địa kỹ thuật và Trí tuệ nhân tạo (GEOAI). Một nghiên cứu công bố năm 2019 có sự tham gia của các nhà khoa học trong nước đã sử dụng 163 mẫu đất tại Việt Nam để phát triển mô hình AI dự báo hệ số cố kết của đất yếu – thông số quan trọng khi đánh giá quá trình lún theo thời gian.

Hội Cơ học đất và Địa kỹ thuật công trình Quốc tế đã thành lập Ủy ban kỹ thuật TC309 về Học máy và dữ liệu lớn, thúc đẩy ứng dụng công nghệ vào giải quyết các bài toán địa kỹ thuật.

Tại hội nghị GEOTEC HANOI 2026 do Hội Cơ học đất và Địa kỹ thuật công trình Việt Nam (VSSMGE), Tập đoàn FECON và Hội Cơ học đất và Địa kỹ thuật công trình Trung Quốc tổ chức trong hai ngày 26 và 27/11 ở Hà Nội, GS Zheng (Trung Quốc) cũng chia sẻ về những kết quả nghiên cứu mới và ứng dụng AI nhằm giải quyết những bài toán phức tạp và bất định trong địa kỹ thuật. GS David M. Potts, Đại học Imperial College London, chia sẻ về mô phỏng và phân tích nền đất. GS Tatsuya Ishikawa, Đại học Hokkaido, trình bày các giải pháp địa kỹ thuật hướng tới phát triển đường sắt cao tốc bền vững, có khả năng chống chịu cao.

Theo đại diện VSSMGE, đây là cơ hội phát triển năng lực công nghệ của đội ngũ kỹ sư và doanh nghiệp Việt Nam, dựa trên kinh nghiệm thực tế và nghiên cứu công nghệ từ các nước có hạ tầng ngầm phát triển.

Nam Nguyễn



Nguồn bài viết

Chia sẻ bài báo