Giới nghiên cứu Trung Quốc vẫn đặt câu hỏi liệu Dương Ngọc Hoàn, quý phi của Đường Huyền Tông, bị vua ban dải lụa hay chết dưới kiếm kẻ thù.
Dương Quý Phi tên Dương Ngọc Hoàn (719-756), nổi tiếng bậc nhất trong số mỹ nhân ở hậu cung các triều đại phong kiến Trung Quốc. Bà là một trong tứ đại mỹ nhân Trung Hoa cổ điển, cùng Tây Thi, Vương Chiêu Quân và Điêu Thuyền. Theo Ifeng, cái chết của Dương Quý Phi dấy lên nhiều phân tích, diễn giải trong giới nghiên cứu lịch sử, đến nay vẫn gây tranh luận.
Trước khi thành quý phi, Dương Ngọc Hoàn là vợ của Thọ vương Lý Mạo – con của Đường Huyền Tông. Lý Mạo gặp Ngọc Hoàn ở hôn lễ của em gái, yêu nàng từ cái nhìn đầu tiên. Theo đề nghị của Võ Huệ Phi – mẹ Lý Mạo, Đường Huyền Tông lập Dương Ngọc Hoàn làm Thọ vương phi, tức con dâu của vua.
Dương Quý Phi trong tưởng tượng của họa sĩ Nhật Genki (1747-1797). Ảnh: Bonhams
Nhưng từ khi Võ Huệ Phi qua đời, Đường Huyền Tông rầu rĩ. Theo sách Tân Đường Thư, thái giám Cao Lực Sĩ nói với nhà vua Dương Ngọc Hoàn xinh đẹp, tư chất hơn người, vua bèn triệu nàng vào hậu cung, cưới vợ khác cho con trai. Năm 740, lấy danh nghĩa cầu phúc cho thái hậu, Dương Ngọc Hoàn xuất gia làm đạo sĩ. Một thời gian sau, nhà vua lệnh nàng hoàn tục, phong làm quý phi năm 745.
Do ảnh hưởng của thi ca, hội họa, Ngọc Hoàn được coi là người phụ nữ đẹp nhất thời Đường. Nhưng giáo sư Vu Canh Triết ở Đại học sư phạm Thiểm Tây nhận định qua những tài liệu lịch sử, chưa thể khẳng định bà là phi tần xinh đẹp nhất mà có thể chỉ là người đẹp nhất trong gia tộc.
Dương Ngọc Hoàn vào cung không đơn giản chỉ vì nhà vua tìm kiếm nhan sắc. Hôn nhân cổ đại thường gắn liền với lợi ích chính trị. Câu hỏi “Dương Ngọc Hoàn đẹp nhất trong thiên hạ hay không?” thoạt nghe có vẻ mang tính tán gẫu giải trí, thực tế liên quan chế độ hôn nhân và bối cảnh đương thời.
Một phần bức tranh “Dương Quý Phi lên ngựa” của họa sĩ Tiền Tuyển đời Nguyên, miêu tả cảnh Đường Huyền Tông và quý phi chuẩn bị đi chơi, vua đã lên ngựa, ngoái lại nhìn quý phi. Ảnh: Fineartamerica
Dương Ngọc Hoàn xuất thân danh giá, cùng dòng tộc với mẹ của Võ Tắc Thiên. Người trực tiếp làm mối Dương Quý Phi và vua Đường Huyền Tông là Cao Lực Sĩ – thái giám quyền lực thân cận hoàng đế, được nhà vua tin tưởng. Cao Lực Sĩ tiến cử Dương Ngọc Hoàn trước hết vì sắc đẹp của nàng có thể làm hoàng đế bớt u sầu, thứ hai là để củng cố lợi ích của các gia tộc lớn bấy giờ.
Đường Huyền Tông sủng ái “báu vật quý nhất trần thế”, làm đủ cách để nàng vui. Vua cắt cử hơn 700 người hầu hạ quý phi, khai thông con đường hàng nghìn dặm, lập các trạm luân chuyển để đưa vải về kinh thành nhanh nhất nhằm phục vụ sở thích ăn vải của Ngọc Hoàn. Từ khi Dương Quý Phi đắc sủng, người nhà họ Dương thâu tóm quyền lực, thậm chí coi trời bằng vung. Dương gia được ưu ái vượt giới hạn, ngang nhiên nhận hối lộ. Thậm chí, em gái ruột của nhà vua phải nhường ghế cho các chị em của bà. Một số người nói với nhà vua nếu không cảnh cáo, cả giang sơn đều trở thành của nhà họ Dương. Hơn 1.200 năm qua, Dương Ngọc Hoàn mang tiếng “hồng nhan họa thủy” – mỹ nhân khiến nhà vua điên đảo, bỏ bê triều chính.
Năm 756, do An Lộc Sơn tạo phản, Đường Huyền Tông thất thế, phải đưa Dương Quý Phi bỏ chạy khỏi kinh thành. Giáo sư Vu Canh Triết nhận định mối họa này do hoàng đế gây ra, bà không nên là người chịu trách nhiệm cho sự thoái trào của triều đại. Ông vốn là chính trị gia cảnh giác với phụ nữ bởi hồi bé, mẹ của ông chết dưới tay Võ Tắc Thiên. Ông cũng đấu lại nhiều phụ nữ có thế lực, gồm Vi hoàng hậu, An Lạc công chúa, Thượng Quan Uyển Nhi, Thái Bình công chúa.
Dương Quý Phi có thể ở bên vua một phần quan trọng vì nàng thuộc hình mẫu trong sáng, không có động cơ chính trị, không có dã tâm. Trong sử sách lưu truyền cũng không có văn bản nào nhắc đến chuyện Ngọc Hoàn lộng quyền.
Theo sách Tân Đường Thư và Cựu Đường Thư, khi triều đình thất thế, tướng sĩ của Đường Huyền Tông bức nhà vua ban chết cho Dương Quý Phi, họ mới chịu phò tá cứu nhà Đường. Bất đắc dĩ, ông đành cho người thắt cổ ái thê. Một số truyền thuyết lại nói bà bị kẻ thù giết trong quá trình chạy trốn hoặc quý phi được đưa lên thuyền đến sinh sống ở một nước khác.
Giáo sư Vu Canh Triết loại trừ khả năng quý phi bị ép tự tử. Bởi nếu như vậy, sau khi bà chết, binh sĩ cần khám nghiệm để chắc chắn bà qua đời.
Nhiều người tin Dương Quý Phi không chết sau loạn lạc, do ảnh hưởng từ bài thơ Trường hận ca của Bạch Cư Dị, với ý nghĩa: Đường Huyền Tông lánh nạn, từ Tứ Xuyên trở về kinh thành, khi đi ngang mộ của đại mỹ nhân, vua cho người khai quật mộ phần nhưng bên trong không có thi thể nàng. Ý thơ này để lại những tưởng tượng cho hậu thế về khả năng Dương Ngọc Hoàn chỉ giả chết.
Tuy nhiên, Trường hận ca là tác phẩm văn chương, không thể coi là căn cứ lịch sử vững chắc. Vì thế, kết cục của giai nhân đến nay là bí ẩn thiên cổ.
Nghinh Xuân