Nhà cửa của người dân huyện Nuwakot, Nepal, bị hư hại do lũ quét nằm chênh vênh bên bờ sông – Ảnh: VCG
Ngày 26-8, Cục Quản lý ứng phó khẩn cấp huyện Gyirong, thành phố Shigatse, khu tự trị Tây Tạng, phát thông báo cho biết khu vực gần cửa khẩu Gyirong một lần nữa xảy ra lũ quét.
Ở phía Trung Quốc, tuyến đường dẫn tới cửa khẩu cùng hệ thống thông tin liên lạc và điện đã bị gián đoạn, chính quyền địa phương cho biết có khả năng có người mất tích.
Thông báo không dài, số thương vong khi đó chưa được thống kê đầy đủ, nhưng tình trạng “ba gián đoạn” đủ cho thấy mức độ nghiêm trọng của sự việc xảy ra tại thung lũng sâu nổi tiếng ở sườn nam dãy Himalaya.
Đứt gãy địa chất từ năm 2015
Thung lũng Gyirong là một trong những hành lang tự nhiên sâu chạy theo hướng bắc – nam qua sườn nam dãy Himalaya, nối cao nguyên Thanh Tạng với khu vực thấp hơn về phía Nepal.
Chính vị trí và địa hình đặc biệt này khiến khu vực trở thành một tuyến giao thông quan trọng, nhưng đồng thời cũng dễ tổn thương trước các tai biến địa chất.
Đây là lần thứ hai trong hơn một năm 49 ngày thung lũng Gyirong hứng chịu thảm họa lớn, cho thấy địa hình và môi trường địa chất ở Gyirong tiềm ẩn rủi ro rất lớn.
Trước đó, trận lũ quét và bùn đá ngày 8-7-2025 đã khiến 17 người mất tích ở hai phía biên giới và phá hủy cầu hữu nghị Trung Quốc – Nepal.
Khu vực gần cửa khẩu Gyirong ngày 26-8 – Ảnh: TÂN HOA XÃ
Thung lũng Gyirong nằm ở sườn nam dãy Himalaya, dài khoảng 93km nhưng có độ chênh cao hơn 2.400m. Hai bên thung lũng có sườn dốc, nhiều khe sâu, các khối đá trên núi bị nứt vỡ, cùng đất, đá vụn tích tụ trên sườn.
Đây là lượng vật chất dễ bị dòng nước cuốn xuống khi xảy ra mưa lớn, tạo thành dòng lũ bùn đá đổ xuống hạ lưu.
Nguy cơ này càng gia tăng sau trận động đất 7,8 độ xảy ra tại Nepal năm 2015, với tâm chấn cách thị trấn Gyirong khoảng 43km.
Chấn động mạnh đã làm nhiều khối đá trên núi nứt gãy, trở nên lỏng lẻo, khiến nguy cơ sạt lở và lũ bùn đá tiếp tục kéo dài trong nhiều năm sau đó.
Ngay trong ngày 26-8, trước khi xảy ra vụ thảm họa lũ quét, khu vực đã ghi nhận một trận động đất khoảng 4,5 độ.
Chuyên gia nghiên cứu băng hà Khang Thế Xương nhận định với trang Bành Phái ngày 27-8 rằng vào thời điểm đó, trận động đất khoảng 4,5 độ có thể đã trở thành yếu tố kích hoạt vụ sạt lở.
Nguy cơ từ hồ băng
Theo phân tích ảnh viễn thám của Phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia về phòng chống tai biến địa chất và bảo vệ môi trường địa chất thuộc Đại học Công nghệ Thành Đô, lưu vực thượng nguồn cầu hữu nghị Trung Quốc – Nepal có 55 hồ băng, với tổng diện tích khoảng 3,39km².
Các hồ này hình thành trong quá trình băng hà thu hẹp, từ những vũng nước băng tan nhỏ, sau đó có thể mở rộng và liên kết với nhau. Nước trong hồ được giữ lại bởi các đập băng tích cấu tạo từ đất đá rời nên có độ ổn định thấp.
Khi một hồ nước hình thành trên bề mặt băng hà ở thượng nguồn đột ngột vỡ, hoặc thoát nước qua lớp vật liệu giữ hồ, dòng nước sẽ tràn xuống thung lũng, cuốn theo đất, sỏi và đá vụn trên đường đi, rồi hình thành dòng lũ bùn đá.
Đây cũng là nguyên nhân dẫn đến trận lũ bùn đá lớn ngày 8-7-2025.
Một hồ băng ở thượng nguồn sông Purepu Zangbo – Ảnh: ZHIHU
Với trận lũ ngày 26-8, ngoài do băng hà tan, các chuyên gia cho rằng có thể còn nguyên nhân khác và đặt ra khả năng liên quan đến sạt lở băng – đá ở vùng núi cao.
Đây là hiện tượng khối băng hà cùng đá nền và vật liệu băng tích bám kèm bất ngờ trượt, sập xuống với tốc độ lớn. Khi này, lực va chạm có thể tạo ra sóng lớn, làm hồ vỡ và giải phóng một lượng nước lớn đổ xuống hạ lưu.
Tai biến dạng này diễn ra rất nhanh và khó cảnh báo. Theo ông Khang Thế Xương, nếu phát hiện được sạt lở băng – đá ở thượng nguồn, về lý thuyết khu vực hạ lưu có thể có khoảng 20 phút để cảnh báo và sơ tán.
Tuy nhiên do hiện trường nằm trong vùng núi cao, hẻm sâu nên hệ thống quan trắc tại chỗ còn rất hạn chế.
Điểm xảy ra tai biến nằm khá gần khu vực biên giới Nepal – Trung Quốc, nên dòng lũ chỉ mất thời gian ngắn để tràn tới phía Trung Quốc, khiến thời gian cảnh báo và sơ tán càng bị thu hẹp.
Biến đổi khí hậu làm tăng rủi ro
Bên cạnh yếu tố địa chất, khu vực còn chịu tác động của các luồng không khí nóng ẩm từ Ấn Độ Dương tràn vào những thung lũng phía nam dãy Himalaya, mang theo lượng mưa lớn.
Theo trang Phoenix News ngày 26-8, nước mưa tập trung vào các khe suối và sườn núi có thể làm đất đá mất ổn định, sau đó đổ xuống hạ lưu.
Nhiệt độ toàn cầu gia tăng cũng khiến băng hà tan nhanh và thu hẹp, làm số lượng hồ băng tăng lên.
Trang Bành Phái cũng dẫn lời một thành viên nhóm nghiên cứu băng hà thuộc Trung tâm Phát triển miền núi tổng hợp quốc tế (ICIMOD), cho rằng tình trạng băng hà tan tại Nepal đang là vấn đề cấp bách, gây ảnh hưởng đáng kể đến cảnh quan, hệ sinh thái và cộng đồng địa phương.