Nền kinh tế hướng Mỹ giúp hàng hóa xuất khẩu của Canada hưởng lợi nhưng đồng thời dễ tổn thương khi thương chiến với ông Trump nổ ra.
Bắt đầu từ 15/9, Washington mở rộng danh sách mặt hàng từ Canada chịu thuế nhập khẩu 50%, gồm giấy, đồ nội thất và các sản phẩm thép. Đến 29/9, một số loại rượu, sản phẩm sữa và xe máy sẽ bị cấm nhập vào Mỹ.
Lộ trình này là phản ứng của chính quyền Tổng thống Donald Trump trước quyết định đáp trả thuế quan của Canada, hiệu lực vào 8/9. Chương mới trong tranh chấp thương mại nhắm vào một nền kinh tế được Ngân hàng Trung ương Canada dự báo tăng trưởng 1,6% năm 2026 và vẫn phụ thuộc sâu sắc vào láng giềng.
Năm 2025, 71,7% kim ngạch xuất khẩu hàng hóa Canada đến từ Mỹ, giảm từ 75,9% vào 2024. Cần lưu ý, xuất khẩu chiếm tương đương một phần ba GDP Canada. Chiều ngược lại, Canada mua khoảng 15% hàng xuất khẩu của Mỹ. Theo Le Monde, nền kinh tế Canada “gần như hoàn toàn hướng về Mỹ”.
“Canada rõ ràng ở phía dễ bị tổn thương”, bà Ann Harrison, nhà kinh tế học tại Trường Kinh doanh Haas thuộc Đại học California, Berkeley, nhận định.
Theo bà, trong nhiều thập kỷ, các nhà kinh tế chủ yếu nhấn mạnh những lợi ích từ quá trình hội nhập, nhưng đại dịch đã phơi bày điểm yếu. Khi chuỗi cung ứng đứt gãy, cả hai quốc gia phụ thuộc lẫn nhau đều chịu cú sốc. Với Canada, họ còn chịu thêm rủi ro là dựa vào người láng giềng ngày càng khó đoán.
Các nhà sản xuất thép cho biết xuất khẩu đã giảm một nửa so với 2024, do tình trạng “leo thang (thuế quan) đáng lo ngại”. Bốn năm qua, 23 nhà máy gỗ xẻ đóng cửa, 70 nhà máy giảm sản lượng, do những rào cản mới của Mỹ.
Trong lĩnh vực năng lượng, mức độ phụ thuộc lẫn nhau sâu sắc đến mức đây trở thành một trong những quân bài mặc cả chủ chốt của Ottawa trong đàm phán với Washington. Năm 2025, 90,8% dầu khí xuất khẩu của Canada được đưa sang Mỹ. Ngược lại, 63,4% dầu thô và 81,3% điện nhập khẩu của Mỹ đến từ Canada.
Ngành ôtô Canada, với hơn 121.000 lao động trực tiếp, gắn kết sâu rộng với láng giềng phía Nam, nên không tránh khỏi vạ lây. Tháng 1, General Motors tinh giản 700 lao động tại nhà máy Oshawa, kéo theo hàng trăm việc làm khác biến mất ở các nhà cung cấp. Công ty cũng thu hẹp hoạt động tại nhà máy Ingersoll ở Ontario.
Ông Michael McAdoo, chuyên gia tại Boston Consulting Group ở Montréal, nói Canada đã mất 60 năm để xây dựng chuỗi cung ứng ôtô tích hợp. Chuỗi này khó điều chỉnh bởi công suất ôtô toàn cầu đang dư thừa và Canada khó xoay sang các thị trường khác. Mối đe dọa lớn nhất vẫn còn ở phía trước. Ông Trump tuyên bố sẽ áp thuế 50% ôtô và linh kiện Canada nhập khẩu từ đầu năm sau.
Khẩu hiệu “mua hàng Canada” tại một ngôi nhà ở tỉnh Manitoba, Canada tháng 3/2025. Ảnh: Reuters
Để giảm phụ thuộc vào láng giềng, chính phủ của Thủ tướng Mark Carney đặt mục tiêu tăng gấp đôi kim ngạch xuất khẩu sang các nước ngoài Mỹ vào 2035. Năm 2025, xuất khẩu sang các thị trường này tăng 17,2%, chiếm 28,3% tổng kim ngạch xuất khẩu hàng hóa nước này.
Ottawa đang tìm cách đẩy nhanh quá trình này. Với châu Âu, họ tham gia cơ chế mua sắm quốc phòng (SAFE) và kỳ vọng thiết lập quan hệ đối tác “độc nhất” và chưa từng có tiền lệ với Liên minh châu Âu (EU), theo ông Carney.
Cụ thể, Canada và EU đang thảo luận về việc cho phép hàng hóa, dịch vụ và người lao động các lĩnh vực chiến lược như năng lượng, trí tuệ nhân tạo, quốc phòng và khoáng sản quan trọng, được tự do di chuyển, theo Wall Street Journal.
Nhưng mở rộng sang các thị trường châu Âu và châu Á đồng nghĩa Canada phải nâng công suất cảng biển và đường sắt, xây dựng các hành lang năng lượng mới. Theo Boston Consulting Group, năng lực sản xuất, cơ sở hạ tầng và khả năng tiếp cận thị trường là 3 rào cản chính đối với quá trình đa dạng hóa của Canada.
Tăng năng lực sản xuất đòi hỏi đầu tư lớn, trong khi mạng lưới vận tải nước này đến nay vẫn chủ yếu được tổ chức để phục vụ thương mại với Mỹ. Reuters cho hay đàm phán Canada – EU đang đề cập đến các dự án cơ sở hạ tầng chung như cáp ngầm dưới biển, trung tâm dữ liệu, lưu trữ đám mây, mạng lưới vệ tinh và các cơ sở vận chuyển năng lượng đến châu Âu.
Giải pháp khác là thu hút đầu tư từ đa dạng đối tác quốc tế. Tuần này, Canada tổ chức hội nghị thượng đỉnh tại Toronto, kết nối khoảng 100 nhà đầu tư toàn cầu với các công ty và địa phương.
“Các nhà đầu tư lớn nhất thế giới, quản lý hơn 120.000 tỷ đôla Canada tài sản, sẽ đến tìm hiểu vì thế giới đang nhìn Canada theo cách khác”, ông Carney nói tại buổi tiếp đón hôm 13/9. Ông cho biết mong muốn chào đón các nhà đầu tư Arab Saudi và đã hàn gắn quan hệ với Ấn Độ, Trung Quốc.
Trước đó, Thủ tướng Carney cam kết thu hút 1.000 tỷ đôla Canada (721 tỷ USD) trong 5 năm, bằng cách cắt giảm thủ tục hành chính và phát triển các dự án khai thác mỏ, năng lượng, công nghệ và cơ sở hạ tầng. Theo Reuters, thu hút đầu tư là yếu tố then chốt giúp nền kinh tế này vượt qua áp đặt thuế quan từ phía Mỹ.
FDI vào nước này liên tục tăng từ 2022, trung bình quý khoảng 23 tỷ đôla Canada (16,5 tỷ USD) trong 2024, 2025 và 20 tỷ đôla Canada (14,4 tỷ USD) đầu 2026 đến nay. Dù vậy, Doug Porter, chuyên gia kinh tế trưởng tại BMO Capital Markets, cảnh báo khó thu hút FDI lớn vào nền kinh tế trưởng thành như Canada.
Bình luận các nỗ lực, giới phân tích cho rằng cần tránh việc đa dạng hóa đồng nghĩa quay lưng với người láng giềng khổng lồ bên cạnh. “Mục tiêu không nên là giảm xuất khẩu sang Mỹ về số tuyệt đối mà là duy trì và bảo đảm tăng trưởng ở những thị trường khác”, ông McAdoo nhận định.
Bà Ann Harrison đồng tình. “Canada nên đa dạng hóa xuất khẩu nhiều nhất có thể, song song cố gắng duy trì nguyên vẹn các chuỗi cung ứng hiện có”, bà nói. Theo Le Monde, Canada chưa thể sớm thoát khỏi quỹ đạo kinh tế của Mỹ. Thay vào đó, đối đầu thương mại với ông Trump là dịp để nhận ra rằng chỉ dựa vào lợi thế tiếp cận thị trường Mỹ không còn là chiến lược thương mại an toàn.
Phiên An (theo Le Monde, Reuters)