Nhìn từ xa cây enset trông rất giống cây chuối – Ảnh: RBG KEW
Enset, hay ‘cây chống đói’, là cây lương thực chủ lực của hơn 20 triệu người Ethiopia. Dù có thể cao tới 10m, nó lại là một loài thân thảo khổng lồ cùng họ với chuối.
Cây được trồng chủ yếu ở vùng cao nguyên phía tây nam Ethiopia, ở độ cao 1.500 – 3.000m, theo Đài CNN ngày 30-9
Khác với chuối thông thường, quả enset chứa nhiều hạt đen cứng và không ăn được. Người dân chủ yếu sử dụng phần thân giả, gồm các cuống lá xếp chồng lên nhau rất chặt, và củ.
Chúng được nghiền nhỏ, trộn men rồi lên men trong những hố lớn dưới đất. Sau vài tháng đến hai năm, hỗn hợp này được chế biến thành kocho, một loại thực phẩm giống bánh mì. Phụ phẩm bulla có thể cô đặc thành bột để làm bánh hoặc cháo.
Enset có năng suất cao, chịu hạn và một số bệnh, đồng thời là cây lâu năm nên không phải trồng lại sau mỗi vụ.
Chỉ khoảng 60 cây có thể cung cấp đủ lương thực cho một gia đình 5 người trong một năm.
Một nghiên cứu mô hình hóa năm 2021 cho thấy có thể mở rộng diện tích trồng enset hơn 12 lần so với hiện nay để cung cấp lương thực cho thêm tới 111,5 triệu người ở khu vực châu Phi cận Sahara.
Cây cũng có khả năng thích nghi với nhiều điều kiện khí hậu khác nhau.
Trái enset (phải) và trái chuối – Ảnh: RBG KEW
Nhà sinh học bảo tồn James Borrell, làm việc tại Vườn Bách thảo Hoàng gia ở London (Anh), cho rằng enset có tiềm năng trở thành một cây lương thực quan trọng ở nhiều nơi khác.
Tuy nhiên, việc mở rộng gặp không ít rào cản.
Ethiopia kiểm soát chặt việc chuyển vật liệu thực vật ra nước ngoài nhằm ngăn chặn nạn chiếm đoạt nguồn tài nguyên sinh học.
Trong khi đó, các giống enset hoang dã ở những nước châu Phi khác không có nhiều giá trị làm lương thực như giống đã được người Ethiopia thuần hóa.
Việc thu hoạch enset cũng rất nặng nhọc và chủ yếu do phụ nữ thực hiện. Một số trường đại học Ethiopia đang phát triển máy móc hỗ trợ nhưng chưa được áp dụng rộng rãi.
Các nhà khoa học cho rằng những cây lương thực ít được khai thác như enset có thể giúp nông nghiệp thích ứng tốt hơn với biến đổi khí hậu.
Việc phụ thuộc quá nhiều vào một số ít cây trồng khiến hệ thống lương thực dễ tổn thương trước sâu bệnh và thay đổi môi trường.
Các nhà nghiên cứu đang thúc đẩy bảo tồn và đa dạng hóa cây trồng, coi enset không chỉ là nguồn lương thực của Ethiopia, mà còn có thể là một “cơ hội bị bỏ quên” trong nỗ lực bảo đảm an ninh lương thực trước khí hậu ngày càng khó dự đoán.