Tiêm kích MiG-23 Liên Xô không có phi công từng bay qua nhiều nước NATO mà không bị ngăn chặn, trước khi rơi xuống Bỉ năm 1989.
Ngày 4/7/1989, đại tá phi công Nikolai Skuridin leo lên tiêm kích MiG-23M thuộc biên chế Trung đoàn Tiêm kích số 871 của không quân Liên Xô, khi đó đóng tại căn cứ không quân Bagicz của Ba Lan, để chuẩn bị thực hiện chuyến bay huấn luyện theo kế hoạch.
Trong quá trình cất cánh, Skuridin nghe thấy một tiếng nổ lớn, chế độ tăng lực ngừng hoạt động và vòng tua động cơ giảm nhanh chóng, dẫn đến tình trạng mất lực đẩy. Mọi dấu hiệu đều cho thấy động cơ đã hỏng, Skuridin xin phép thoát ly khỏi máy bay và được sở chỉ huy chấp thuận.
Tiêm kích MiG-23 Liên Xô. Ảnh: BQP Mỹ
Phi công Liên Xô cố hướng phi cơ về phía biển Baltic để ngăn nó rơi xuống khu vực đông dân cư, sau đó phóng ghế thoát hiểm khi máy bay ở độ cao chỉ khoảng 150 m. Cả sở chỉ huy mặt đất và đại tá Skuridin đều nghĩ rằng chiếc MiG-23 sẽ sớm rơi xuống đất, nhưng điều đó lại không xảy ra.
Ngay sau khi Skuridin thoát ly, động cơ vận hành bình thường trở lại và khôi phục được lực đẩy. Khối lượng mũi máy bay cũng giảm đáng kể vì không còn phi công, ghế phóng và kính buồng lái. Những yếu tố này giúp chiếc MiG-23M lấy lại độ cao, trong khi hệ thống lái tự động kích hoạt và giữ ổn định đường bay.
Tiêm kích Liên Xô bay theo hướng tây và tiếp tục tăng độ cao, lên tới gần 12.000 m, tiếp tục di chuyển về phía tây ở tốc độ hành trình hơn 640 km/h, hướng tới một trong những vùng trời được giám sát chặt chẽ nhất vào thời điểm đó.
Chiến đấu cơ MiG-23M nhanh chóng rời Ba Lan và tiến vào Đông Đức. Sở chỉ huy Liên Xô lúc này đã mất dấu máy bay, trong khi NATO hoàn toàn không nắm được thông tin về sự việc.
Radar cảnh giới NATO phát hiện chiếc MiG-23M lúc 9h32, khi nó sắp rời không phận Đông Đức.
“Liên Xô từng tiến hành nhiều chuyến bay sát biên giới NATO trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh, song thường là biên đội hai phi cơ bay cùng nhau và không vượt qua biên giới. Trong khi đó, chiếc MiG-23M lại bay một mình và không phản hồi nỗ lực liên lạc vô tuyến”, Darrick Leiker, cây bút của chuyên trang hàng không quân sự Aviationist, lưu ý.
Đường bay của “tiêm kích ma” MiG-23 Liên Xô ngay 4/7/1989. Đồ họa: War History Online
Chiến tranh Lạnh khi đó sắp kết thúc, nhưng căng thẳng giữa Liên Xô và phương Tây vẫn ở mức cao, buộc lực lượng hai bên phản ứng nhanh chóng với mọi cuộc xâm nhập của máy bay không xác định danh tính.
12 phút sau khi xuất hiện trên radar NATO, chiến đấu cơ Liên Xô tiến vào vùng trời Tây Đức. Hai tiêm kích hạng nặng F-15C, thuộc biên chế Phi đoàn Tiêm kích Chiến thuật số 32 không quân Mỹ đang đồn trú ở Hà Lan, được lệnh cất cánh khẩn cấp để đối phó.
Biên đội F-15C bắt kịp mục tiêu lúc 10h05, xác định đó là tiêm kích MiG-23 Liên Xô và sẵn sàng bắn hạ nếu nó tiếp tục duy trì hướng bay và không phản hồi liên lạc. Tuy nhiên, họ nhận thấy chiếc MiG-23 không mang vũ khí ở giá treo dưới cánh và đánh giá đây không phải là mối đe dọa cận kề.
Sau khi áp sát mục tiêu, hai phi công Mỹ bị sốc khi thấy người điều khiển, ghế phóng và kính buồng lái đã biến mất, nhưng phi cơ Liên Xô vẫn bay ổn định, không khác gì “tiêm kích ma”.
Họ báo cáo tình hình qua điện đàm và được cho phép bắn hạ tiêm kích Liên Xô để ngăn phi cơ rơi xuống khu vực có người ở. Tuy nhiên, hành động này kèm theo nguy cơ hàng loạt mảnh vỡ đang cháy sẽ rơi xuống các khu dân cư đông đúc bên dưới.
Do đó, quyết định được đưa ra là biên đội F-15C sẽ hộ tống chiếc MiG-23M đến eo biển Manche, chờ máy bay cạn nhiên liệu và rơi xuống biển.
Tiêm kích F-15C thuộc Phi đoàn 32 trong một chuyến bay tuần tra. Ảnh: USAF
Trước nguy cơ máy bay Liên Xô tiến vào vùng trời Anh, một tiêm kích Phantom FGR2 trực chiến của Phi đoàn 56 không quân Anh được lệnh cất cánh khẩn cấp từ căn cứ Wattisham và bay với tốc độ cận âm tối đa tới bờ biển Kent, sẵn sàng bắn hạ chiếc MiG-23M trên eo biển Manche.
Tuy nhiên, mọi chuyện lại không diễn ra như dự tính, khi phi cơ MiG-23M không bay đến eo biển Manche mà lượn về hướng Bỉ và miền bắc Pháp.
Sau hơn một giờ bay trong trạng thái không có phi công, máy bay cạn dầu và động cơ ngừng hoạt động, khiến nó bắt đầu hạ độ cao. Chiếc MiG-23M bắt đầu lượng về hướng nam và về phía thành phố Lille, khiến không quân Pháp chuyển cấp báo động với hàng loạt đơn vị tiêm kích.
Đến 10h30, tiêm kích Liên Xô tiến vào không phận Bỉ và rơi xuống một trang trại ở Bellegem, cách biên giới với Pháp khoảng 5-10 km. Sự việc khiến Wim Delaere, 18 tuổi, thiệt mạng.
Sự việc chiến đấu cơ Liên Xô bay lạc qua nhiều quốc gia Tây Âu mà chính quyền các nước sở tại không nhận được thông báo từ Moskva đã gây ra căng thẳng ngoại giao. Bỉ gửi văn bản phản đối và công khai chỉ trích Liên Xô vì không thông tin về “tiêm kích ma”.
Hiện trường tiêm kích MiG-23 Liên Xô rơi xuống Bỉ ngày 4/7/1989. Ảnh: RBTH
Dù vậy, Liên Xô và NATO đều nhanh chóng xác định đây chỉ là tai nạn ngoài mong muốn, cả hai bên đều bày tỏ hối tiếc về sự cố. Lãnh đạo Liên Xô Mikhail Gorbachev gửi lời xin lỗi, Moskva cũng bồi thường cho Brussels số tiền tương đương 685.000 USD vào thời điểm đó. Mười ngày sau sự cố, Bỉ cho phép Liên Xô thu hồi xác máy bay MiG-23M.
Sau khi biết tiêm kích của mình khiến thanh niên Bỉ thiệt mạng, đại tá Skurigin cũng bày tỏ hối hận vì phóng ghế thoát hiểm, dù đây là quyết định hợp lý nhất vào thời điểm đó, bởi phi công Liên Xô nhiều khả năng sẽ thiệt mạng nếu cố gắng cứu máy bay khi động cơ ngừng hoạt động ở tốc độ và độ cao quá nhỏ.
“Hệ thống lái tự động rất đơn giản trên tiêm kích trống rỗng đã phơi bày điểm yếu của NATO. Họ triển khai nhiều lực lượng và tiếp cận được chiếc MiG-23M, song lại không có phương án nào để ngăn nó rơi xuống khu dân cư. Khối Hiệp ước Warsaw cũng có trách nhiệm khi để mất dấu máy bay của chính mình và không thông báo cho các quốc gia khác về mối nguy hiểm tiềm tàng”, Leiker đánh giá.
Phạm Giang (Theo Aviationist, RBTH)