Đạo diễn Vinh Sơn – người thổi hồn cho ‘Đất phương Nam’

Nguyễn Vinh Sơn được nhớ đến là đạo diễn gốc Huế thổi hồn cho “đất phương Nam”, phim truyền hình kinh điển đi vào lòng nhiều thế hệ khán giả.

Chiều 22/10, đạo diễn qua đời ở tuổi 73, sau thời gian điều trị bạo bệnh. Hay tin, nhiều đồng nghiệp bàng hoàng bởi chỉ mới năm ngoái, ông còn hội ngộ mọi người ở Liên hoan phim châu Á Đà Nẵng.

“Chú để lại Đất phương Nam, những nhân vật sống mãi trong ký ức của nhiều thế hệ khán giả. Với riêng con, chú đã để lại phần đẹp nhất của tuổi thơ, một phần cuộc đời con sẽ luôn trân trọng”, Hùng Thuận, diễn viên đóng vai bé An trong phim, nói lời tiễn biệt.

Nghệ sĩ Nguyễn Vinh Sơn là trường hợp đặc biệt của làng phim miền Nam. Dù số lượng tác phẩm không nhiều, đạo diễn ghi dấu đậm nét với các thước phim giàu chất văn học, bám sát đời sống. Ông không theo đuổi thể loại giải trí đơn thuần mà chọn các kịch bản thiên về lịch sử, văn hóa, nỗ lực khắc họa số phận con người giữa thời cuộc. Trong đó, phim truyền hình Đất phương Nam (1997) tạo dấu mốc vàng son suốt sự nghiệp 40 năm của đạo diễn.

Bộ phim đến với Nguyễn Vinh Sơn như một cơ duyên, nhưng cũng là kết quả của nhiều năm tháng lang bạt, tích lũy vốn sống. Sinh ra trong một gia đình gốc Huế, là anh cả của gần 10 người em, Nguyễn Vinh Sơn từng làm đủ công việc, từ bán vé số, bán mía đến chạy ba gác, chụp hình dạo để nuôi em ăn học.

Thời trẻ, ông từng đọc được tiểu thuyết Đất rừng phương Nam của nhà văn Đoàn Giỏi, lập tức bị cuốn hút vào không gian Nam bộ đầu thế kỷ 20. Sau này, bước vào con đường làm phim, Vinh Sơn nghĩ đến câu chuyện tâm đắc ngày nào, xin Đài truyền hình TP HCM chuyển thể kịch bản thành tác phẩm nhiều tập.

Nguyễn Vinh Sơn từng cho biết ông và êkíp lên kế hoạch chuẩn bị kỹ lưỡng cho dự án, với sự tư vấn từ nhà văn Sơn Nam – người am hiểu về vùng Nam bộ – và ban giám đốc Hãng phim truyền hình TP HCM (TFS). Chọn bối cảnh phim 1920-1930 (cải biên so với truyện là năm 1945), đạo diễn đặt câu hỏi: Nếu các nhân vật như An, Cò, bác Ba Bắt Rắn, bà Tư Ù phải tự đương đầu với quân xâm lược, họ sẽ sống và hành động như thế nào. Ông cũng sáng tạo những nhân vật không có trong tiểu thuyết, như ông Đạo Tưởng, bác Ba Phi. Khi đề xuất ý tưởng này, đạo diễn được đội ngũ cố vấn đồng lòng ủng hộ.

Khi phát sóng, phim lập tức gây tiếng vang với khán giả truyền hình. Nguyễn Vinh Sơn tái hiện một miền Nam vừa hoang sơ, trù phú vừa chất chứa những bất công của thời loạn lạc. Các nhân vật bé An (Hùng Thuận), thằng Cò (Phùng Ngọc), Võ Tòng (Lê Quang), ông Ba bắt rắn (nghệ sĩ Mạnh Dung) hay bác Ba Phi (nghệ sĩ Mạc Can) đều để lại ấn tượng, đi vào ký ức nhiều thế hệ công chúng. Sau này, Đất phương Nam được phát hành sang thị trường Mỹ dưới dạng DVD có phụ đề tiếng Anh, tiếp tục thu hút lượng lớn khán giả theo dõi.

Quá trình tham gia Đất phương Nam, được làm việc với Nguyễn Vinh Sơn là ký ức không quên với nhiều nghệ sĩ. Phương Điền nhớ lúc đó, anh đang học năm hai Đại học Sân khấu Điện ảnh TP HCM thì được giao một vai phụ. Điều khiến anh ngạc nhiên là dù quê miền Trung, đạo diễn có cách kể chuyện khiến người xem cảm nhận được không khí gần gũi, thân quen của miệt vườn phương Nam. Ở những cảnh khó, như quay tại vùng đầm lầy, ông luôn là người dẫn đầu đoàn phim, động viên êkíp không bỏ cuộc.

Trước khi tham gia phim, diễn viên Trung Dân mới ra trường vài năm, chỉ đóng được vài phim. Đạo diễn hỏi ông có biết chèo xuồng, bơi lội không, và giao vai Út Lục Lâm – thanh niên cùng bé An ăn trộm gà. Vai diễn gây chú ý, mở ra loạt cơ hội nghề nghiệp cho Trung Dân sau này. “Cơ duyên được làm việc với đạo diễn có nghề như nghệ sĩ Vinh Sơn là may mắn lớn của đời tôi”, Trung Dân nói.

Với Cát Phượng, Tư Mắm – gián điệp gian ác trong phim – là dạng vai để đời mà chị khó có cơ hội đóng lại sau này. Khi ấy, chị đến nhà đạo diễn Nguyễn Vinh Sơn, được ông hỏi han về việc học của chị tại Đại học Sân khấu – Điện ảnh TP HCM và trao đổi về vai diễn. Bốn ngày sau, chị nhận được cuộc gọi thông báo trúng vai Tư Mắm. Ngày quay đầu tiên của chị là phân cảnh dưới ghe, khi bé An phát hiện ra cuốn sổ đỏ của gia đình.

Cát Phượng nhớ cách đạo diễn thị phạm nhẹ nhàng, ân cần với diễn viên. Ông cho biết phân cảnh này đòi hỏi gương mặt, ánh mắt chị vừa dịu dàng lại vừa gian manh. Diễn viên hồi hộp thể hiện, nhưng sau khi hoàn thành đúp quay, đạo diễn xoa đầu chị khen giỏi. Gần 30 năm sau, thỉnh thoảng khán giả, người quen lại kể cho chị nghe về cảm giác “ghét cay ghét đắng” Tư Mắm khi ngồi trước màn ảnh nhỏ ngày nào.

Không phải đến Đất phương Nam đạo diễn Nguyễn Vinh Sơn mới bộc lộ tài năng làm phim. Tuổi thơ dữ dội (1989) là bệ phóng đầu tiên, giúp ông trở thành một trong những đạo diễn lừng lẫy của thập niên 1990.

Trong tác phẩm chuyển thể từ tiểu thuyết cùng tên của nhà văn Phùng Quán, đạo diễn đưa lên màn ảnh câu chuyện về những thiếu niên tham gia kháng chiến chống Pháp. Kịch bản xoay quanh nhóm em nhỏ 13-14 tuổi hoạt động cách mạng trong hàng ngũ Đội thiếu niên trinh sát của trung đoàn Trần Cao Vân. Qua lối khai thác của Nguyễn Vinh Sơn, chiến tranh hiện lên từ góc nhìn trẻ thơ, nơi lòng dũng cảm, tình bạn và sự hy sinh được đặt cạnh những mất mát khó tránh khỏi. Bộ phim tạo dấu ấn tại Liên hoan phim Việt Nam năm 1990, giành Bông sen bạc, còn Nguyễn Vinh Sơn được trao giải Đạo diễn xuất sắc.

Thập niên 2000, đạo diễn tiếp tục ghi dấu với Trăng nơi đáy giếng – tác phẩm xoáy sâu về thân phận phụ nữ. Phim xoay quanh Hạnh (Hồng Ánh), một phụ nữ ở Huế, yêu và tôn thờ chồng đến mù quáng. Mặc cảm mắc bệnh vô sinh, Hạnh tìm một cô gái trẻ sinh con cho chồng, rồi chăm bẵm con riêng của chồng như con ruột. Dù vậy, hạnh phúc vẫn vuột khỏi tầm tay của Hạnh.

Sinh thời, Nguyễn Vinh Sơn nổi tiếng với sự kỹ tính, cầu toàn, đôi lúc cực đoan. Quá trình làm phim thường được đạo diễn chuẩn bị trước nhiều năm. Chẳng hạn, để khắc họa không gian đậm chất Huế của ngôi nhà Hạnh ở, ông thuê một khoảnh đất, dựng lên một ngôi nhà rường với mảnh vườn, mỗi gốc cây đều được trồng với dụng ý riêng. Một người dân Huế được thuê để chăm sóc khu vườn suốt hơn một năm.

Đến khi bối cảnh đạt yêu cầu, Nguyễn Vinh Sơn cùng êkíp mới quay những thước phim nhựa đầu tiên. Tác phẩm đoạt giải Bông sen bạc ở Liên hoan phim Việt Nam 2009, đồng thời đem về cho Hồng Ánh danh hiệu Nữ diễn viên chính xuất sắc ở Cánh Diều.

Những năm sau này, vì sức khỏe, Nguyễn Vinh Sơn gác lại nhiều dự định, trong đó có kế hoạch làm Đất phương Nam phần hai. Ông chủ yếu xuất hiện ở các sự kiện giao lưu cùng nhà làm phim trẻ, thỉnh thoảng làm giám khảo cho các liên hoan điện ảnh. Năm 2023, khi Nguyễn Quang Dũng thực hiện phiên bản điện ảnh Đất rừng phương Nam, đạo diễn Vinh Sơn tham gia cố vấn, cung cấp tư liệu và chia sẻ kinh nghiệm từ quá trình thực hiện bản truyền hình.

Với hậu bối, Nguyễn Vinh Sơn là đàn anh, người thầy đáng kính trong nghề. Hạnh Thúy miêu tả cố đạo diễn là “người làm phim cẩn trọng bậc nhất” trong những người chị từng được gặp. Còn Hồng Ánh chịu ảnh hưởng lớn về tư duy làm nghề, từ thái độ làm việc đến cách đạo diễn thấu hiểu, đồng hành với dàn diễn viên.

“Nhớ về anh là nhớ về nụ cười hiền từ, về những lời động viên chân thành bằng giọng Huế từ tốn, về ánh mắt mộng mơ cõi xa xăm, và về những tác phẩm tinh tế, giàu lòng trắc ẩn của anh để lại cho điện ảnh Việt”, đạo diễn Marcus Mạnh Cường nói.

Linh cữu đạo diễn được quàn tại Nhà thờ Giáo xứ Đức Mẹ Hằng Cứu Giúp, phường Nhiêu Lộc, TP HCM. Lễ động quan vào sáng 26/10, sau đó linh cữu được hỏa táng tại Bình Hưng Hòa.

Mai Nhật – Hoàng Dung

Nguồn bài viết