Chùa Keo – dấu ấn lịch sử và chiều sâu văn hóa
Tọa lạc tại xã Vũ Tiên, (Hưng Yên), chùa Keo có tên chữ là Thần Quang Tự, là công trình kiến trúc cổ tiêu biểu còn lưu giữ nhiều giá trị lịch sử, văn hóa và nghệ thuật.
Tháng 9/2012, di tích được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt.
Theo sử liệu, chùa được khởi dựng năm 1061 dưới triều vua Lý Thánh Tông, do Thiền sư Dương Không Lộ xây dựng tại ấp Keo, ban đầu mang tên Nghiêm Quang Tự. Đến năm 1167, dưới triều vua Lý Anh Tông, chùa đổi tên thành Thần Quang Tự.
Năm 1611, một trận lụt lớn khiến cư dân ấp Keo phải rời nơi ở cũ, chia thành hai bộ phận chuyển đến hai bờ sông Hồng và dựng lại hai ngôi chùa cùng mang tên chùa Keo. Chùa Keo tại Hưng Yên được khởi công xây dựng lại vào tháng 8/1630, hoàn thành tháng 11/1632 dưới thời Lê Trung Hưng.
Trải qua gần bốn thế kỷ, công trình vẫn bảo tồn được phần lớn diện mạo kiến trúc ban đầu. Những biến động của lịch sử không làm đứt gãy mạch nguồn văn hóa, trái lại càng làm nổi bật ý thức gìn giữ di sản của các thế hệ cư dân địa phương.
Được dựng chủ yếu bằng gỗ lim, liên kết theo kỹ thuật ghép mộng truyền thống, chùa nằm trên trục thần đạo với các công trình chính gồm Tam Quan, Chùa Phật, Đền Thánh và Gác Chuông. Tổng thể kiến trúc mang những nét đặc trưng như “thượng gia hạ trì”, “nội nhị công, ngoại nhất quốc”, với khu thờ tự được bố trí theo nguyên tắc “tiền Phật hậu Thánh”.
Sự hài hòa giữa quy hoạch không gian, kỹ thuật xây dựng và quan niệm tín ngưỡng tạo nên bản sắc riêng cho di tích. Giá trị của chùa Keo còn hiện diện trong đời sống tinh thần, nơi Phật giáo, tín ngưỡng dân gian và truyền thống tôn kính Đức Thánh Tổ Dương Không Lộ cùng được gìn giữ, kế thừa qua nhiều thế hệ.
Bởi vậy, chùa Keo không phải là dấu tích tĩnh lặng của quá khứ, mà là nơi lịch sử tiếp tục được kể lại thông qua nghi lễ, phong tục và sự thực hành văn hóa của người dân hôm nay.
Lễ hội mùa Thu – nơi di sản tiếp tục được trao truyền
Nếu kiến trúc chùa Keo lưu giữ dấu ấn thời gian thì lễ hội mùa Thu là không gian để những giá trị ấy tiếp tục được thực hành và lan tỏa. Với hệ thống nghi lễ, trò diễn và phong tục truyền thống, Lễ hội chùa Keo được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2017.
Chùa Keo có hai mùa lễ hội trong năm, trong đó lễ hội mùa Thu là hội chính, diễn ra vào trung tuần tháng 9 âm lịch. Đây là dịp cộng đồng tưởng nhớ Đức Thánh Tổ Dương Không Lộ, thực hành tín ngưỡng và cùng nhau tái hiện những phong tục được gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Năm 2026 đánh dấu bước phát triển mới khi Lễ hội chùa Keo mùa Thu lần đầu được tổ chức với quy mô cấp tỉnh. Diễn ra trong sáu ngày, từ 19 đến 24/10/2026, tương ứng từ ngày 10 đến hết ngày 15 tháng 9 năm Bính Ngọ, lễ hội có nhiều hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể thao và trò chơi dân gian.
Phần lễ tiếp tục giữ vị trí trung tâm với các nghi thức như Lễ Khai chỉ, Lễ rước Đức Thánh, múa rối chầu Thánh, múa trải cạn, múa ếch vồ và đêm hội hoa đăng. Trong đó, Lễ rước Đức Thánh Tổ Dương Không Lộ là điểm nhấn giàu ý nghĩa, thể hiện lòng thành kính của cộng đồng đối với bậc tiền nhân.
Phần hội tạo nên không khí sôi nổi với nhiều hoạt động giao lưu và trải nghiệm văn hóa. Du khách có thể thưởng thức du thuyền hát hội, giao lưu các câu lạc bộ chèo, tìm hiểu nghệ thuật têm trầu cánh phượng, tham quan không gian trưng bày nhiếp ảnh, mỹ thuật về chùa Keo, theo dõi các cuộc thi cờ tướng và Giải Lân Sư Rồng tỉnh Hưng Yên mở rộng năm 2026.
Sự kết hợp giữa nghệ thuật truyền thống, trò chơi dân gian và hoạt động giao lưu cộng đồng góp phần làm phong phú trải nghiệm của du khách, tạo điều kiện để thế hệ trẻ tiếp cận di sản bằng hình thức gần gũi, sinh động.
Tuy nhiên, sức sống của lễ hội cần được nhìn nhận từ chiều sâu văn hóa và mức độ gắn bó của cộng đồng, thay vì chỉ qua quy mô tổ chức hay lượng khách tham dự.
Khi cộng đồng tiếp tục thực hành những giá trị văn hóa trong đời sống, di sản mới duy trì được sức sống lâu dài. Đây cũng là nền tảng để Lễ hội chùa Keo mùa Thu phát huy giá trị trong bối cảnh nhu cầu trải nghiệm văn hóa ngày càng tăng.
Trong bối cảnh du lịch văn hóa ngày càng được quan tâm, Lễ hội chùa Keo mùa Thu mở ra cơ hội kết nối bảo tồn di sản với phát triển du lịch của Hưng Yên. Không gian kiến trúc cổ, hệ thống nghi lễ đặc sắc và sự tham gia của cộng đồng tạo nên sức hấp dẫn riêng, góp phần quảng bá hình ảnh địa phương.
Vân Khánh