Chỉ phát thải chưa đến 0,1% khí nhà kính toàn cầu nhưng lại hứng chịu hậu quả nặng nề, Nepal muốn được bồi thường 20 triệu USD theo nguyên tắc công bằng khí hậu.
Bộ Tài chính và Bộ Môi trường Nepal đã cùng gửi thư lên Liên Hợp Quốc, đề nghị bồi thường 20 triệu USD cho những thiệt hại do biến đổi khí hậu gây ra. Năm 2022, Liên Hợp Quốc đã thành lập quỹ ứng phó với tổn thất và thiệt hại do biến đổi khí hậu theo Hiệp định Paris về khí hậu năm 2015.
Thảm họa lũ quét hôm 26/8 bắt nguồn từ một khối băng trên núi Langtang Lirung ở Nepal, nơi giáp ranh với Tây Tạng, bị đổ sụp và tạo thành dòng nước khổng lồ. Hơn 1.300 người thiệt mạng và hơn 5.000 người mất tích ở cả hai nước.
“Chúng tôi đang phải trả giá đắt cho cuộc khủng hoảng toàn cầu mà mình không gây ra. Sự hỗ trợ dành cho Nepal không nên được nhìn nhận dưới góc độ viện trợ hay từ thiện, mà phải được xem là vấn đề công bằng khí hậu”, Ngoại trưởng Shisir Khanal nói tuần trước.
Ngày 7/9, Tổng thống Ramchandra Paudel cũng đưa ra yêu cầu tương tự. “Tôi tha thiết kêu gọi cộng đồng quốc tế không chỉ lắng nghe tiếng nói của các quốc gia dễ bị tổn thương trước biến đổi khí hậu như Nepal, mà còn có những hành động cụ thể, hiệu quả để bảo đảm công bằng khí hậu cho họ”, ông nói.
Khoảnh khắc lũ quét tràn qua trạm kiểm soát, cuốn phăng bãi đỗ xe ở cửa khẩu Cát Long ngày 26/8. Video: CCTV
Nỗi bất bình của Nepal
Giới lãnh đạo Nepal có cơ sở để đưa ra yêu cầu bồi thường này. Nepal chỉ phát thải chưa đến 0,1% tổng lượng khí nhà kính toàn cầu và phần lớn điện năng được sản xuất từ các nguồn tái tạo. Tuy nhiên, vị trí nằm trên dãy Himalaya khiến nước này đặc biệt dễ chịu tác động của các hiện tượng thời tiết cực đoan.
Trận lũ quét tháng trước diễn ra trong bối cảnh Trái Đất đang nóng lên nhanh chóng và diện tích sông băng trên khắp dãy Himalaya đang sụt giảm nghiêm trọng. Các sông băng trên dãy Hindu Kush Himalaya, trải dài qua Afghanistan, Bangladesh, Bhutan, Trung Quốc, Ấn Độ, Myanmar, Nepal và Pakistan, đã tan chảy nhanh hơn 65% trong giai đoạn 2011-2020 so với thập kỷ trước đó.
Liên Hợp Quốc năm 2023 cho biết các sông băng của Nepal, quốc gia nằm giữa hai nước phát thải nhiều khí carbon là Ấn Độ và Trung Quốc, đã mất gần 1/3 lượng băng trong khoảng ba thập kỷ do hiện tượng nóng lên toàn cầu.
Đường đi của lũ quét tại Nepal. Click vào ảnh để xem hình ảnh rõ hơn
Tanuja Pandey, nhà hoạt động khí hậu và luật sư tại Nepal, cho rằng yêu cầu công bằng khí hậu của Nepal bắt nguồn từ sự bức xúc chung ngày càng gia tăng.
“Người dân ở đây cảm thấy thế giới thường chỉ chú ý đến Nepal khi thảm họa khí hậu xảy ra nghiêm trọng đến mức không thể phớt lờ. Họ rất đau lòng khi sự quan tâm chỉ tăng lên lúc hàng nghìn người chết hoặc mất tích, nhưng cuối cùng nỗi đau ấy vẫn chưa đủ để thúc đẩy hành động chống biến đổi khí hậu”, Pandey nói.
Shreya KC, nhà hoạt động khí hậu 28 tuổi ở Nepal, cho biết người dân nước này vừa phẫn nộ vừa đau buồn. Sau trận lũ quét hai tuần trước, người dân trong vùng nhận ra thảm họa này có thể xảy ra ở bất cứ đâu tại Nepal, khi khí hậu đang ấm lên và băng tan ngày càng nhanh, theo Shreya KC.
“Chỉ vì hành động của các nước khác mà giờ người dân Nepal phải gánh chịu ảnh hưởng nặng nề nhất vì biến đổi khí hậu. Do đó, chúng tôi muốn có sự công bằng”, cô nói.
Dòng lũ cuồn cuộn đổ về thị trấn Betrawati Bazaar ở Nepal. Video: Guardian
Công bằng khí hậu
Theo ước tính sơ bộ của Cục Giảm thiểu và Quản lý Rủi ro Thảm họa Quốc gia Nepal, thiệt hại về tài sản, nhà ở và hạ tầng của nước này trong trận lũ quét là khoảng 2,56 tỷ USD.
Theo Liên Hợp Quốc, công bằng khí hậu là nguyên tắc đạo đức nhằm giải quyết những tác động không đồng đều của biến đổi khí hậu đối với các cộng đồng dễ bị tổn thương và các thế hệ tương lai.
“Tôi định nghĩa đây là một hệ thống công bằng mà ở đó quan điểm của các bên đều được lắng nghe và không ai gây hại cho người khác”, Joyeeta Gupta, giáo sư chuyên ngành môi trường và phát triển tại Nam Bán cầu của Đại học Amsterdam, nói.
Bà nhận định Nepal là quốc gia có lượng phát thải cực thấp nhưng lại đang gánh chịu hậu quả nặng nề từ những sự cố khí hậu mà họ không gây ra. “Đó là lý do quá đủ để Nepal đòi hỏi công bằng khí hậu”, bà nhấn mạnh.
Lũ quét cuốn phăng cây cầu bắc qua sông Trishuli. Video: Guardian
Giáo sư Gupta lưu ý rằng trước năm 1990, nhiều nước từng tranh luận về việc các quốc gia phát thải lớn phải bồi thường cho những nước chịu thiệt hại. Thế nhưng sau đó, khái niệm “bồi thường” dần biến mất khỏi các cuộc đàm phán khí hậu quốc tế, thay vào đó là thảo luận về hỗ trợ các nước đang phát triển ứng phó với biến đổi khí hậu.
Trong ý kiến tư vấn về biến đổi khí hậu hồi tháng 7/2025, Tòa án Công lý Quốc tế (ICJ) cho rằng mọi quốc gia đều có nghĩa vụ pháp lý theo luật quốc tế nhằm ngăn chặn những tác động nghiêm trọng của biến đổi khí hậu.
ICJ cũng nêu rõ các quốc gia vi phạm nghĩa vụ quốc tế về khí hậu có thể bị yêu cầu bồi thường toàn bộ thiệt hại, bao gồm cả bồi thường tài chính cho những “quốc gia bị thiệt hại”.
Dù ý kiến của ICJ không mang tính ràng buộc pháp lý, giáo sư Gupta cho rằng đây vẫn là cơ sở quan trọng trong luật quốc tế, có thể giúp Nepal kêu gọi cộng đồng quốc tế thực hiện công bằng khí hậu và bồi thường.
Khu vực ven sông Trishuli ở Nuwakot, Nepa ngày 30/8. Ảnh: AP
Thủ tướng Nepal Balendra Shah ngày 22/9 dự kiến tới New York để phát biểu tại phiên họp thứ 81 của Đại hội đồng Liên Hợp Quốc hai ngày sau đó. Công bằng khí hậu được cho là nội dung trọng tâm trong bài phát biểu của ông.
Giáo sư Gupta nhận định khó khăn lớn nhất của Nepal là tạo ra tiền lệ bồi thường thảm họa khí hậu. “Vụ sụp sông băng này chỉ là bước khởi đầu. Vấn đề sẽ ngày càng phức tạp khi hình thái thời tiết thay đổi và nước biển dâng trên diện rộng. Khi nhiều quốc gia đang phát triển khác cũng đối mặt với những thách thức tương tự, quy mô thiệt hại sẽ rất lớn”, bà cảnh báo.
“Đây sẽ là lý do lớn khiến nhiều nước giàu có thể không muốn trả bồi thường, bởi điều đó có thể tạo tiền lệ cho những vấn đề tương tự trong tương lai”, chuyên gia nói thêm.
Thanh Tâm (Theo Al Jazeera, AFP, Reuters)