Iran dường như đã phóng tên lửa Qasem Basir, được mô tả là “bước ngoặt trong chiến lược quốc phòng”, và buộc tàu sân bay Mỹ né tránh.
“48 giờ trước, chúng tôi đã lần đầu thử nghiệm một loại tên lửa chống hạm đặc biệt ngay phía trên chiến hạm Mỹ. Vũ khí này đã gây ra cơn ác mộng và buộc họ tháo chạy”, Mohsen Rezaee, Cố vấn của Lãnh tụ Tối cao Iran, cho biết hôm 6/9.
Phát biểu được đưa ra một ngày sau khi Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) cáo buộc các chiến hạm Mỹ tham gia chiến dịch phong tỏa hàng hải và “quấy rối” tàu thuyền, khẳng định đã tiến hành cuộc tập kích và buộc hai tàu hải quân của đối phương “rời khỏi khu vực giao tranh”.
Bộ Tư lệnh Trung tâm (CENTCOM), cơ quan đặc trách hoạt động của lực lượng Mỹ ở Trung Đông, ngày 5/9 xác nhận IRGC đã phóng nhiều tên lửa đạn đạo nhằm vào hai tàu hải quân đang tuần tra khu vực. “Một tàu sân bay và một tàu khu trục đã né tránh thành công hàng loạt đợt tập kích từ Iran. Không có quân nhân Mỹ nào bị thương vong trong sự việc”, cơ quan này cho hay.
Vụ phóng thử tên lửa Qasem Basir trong video đăng năm 2025. Video: Press TV
Brandon Weichert, nhà phân tích địa chính trị tại Mỹ, lưu ý rằng thông báo của CENTCOM cho thấy tên lửa đạn đạo Iran thực sự đã uy hiếp biên đội tàu chiến.
“Tàu sân bay sẽ không đình chỉ hoạt động bay và bắt đầu cơ động né tránh trừ khi tên lửa lọt qua các lóp phòng thủ và tiếp cận gần đến mức trở thành mối đe dọa nghiêm trọng. Hải quân Mỹ đang phải đối phó mối đe dọa này bằng lực lượng tàu khu trục ngày càng bị kéo giãn và hao mòn do chiến sự”, ông nói.
Ông cũng nhắc lại vụ một tiêm kích đa năng F/A-18 của Mỹ bị rơi xuống biển Đỏ khi tàu sân bay USS Harry S. Truman phải cơ động ngoặt gấp để tránh tên lửa đạn đạo Houthi hồi năm ngoái.
Giới chức Iran không nêu cụ thể mẫu tên lửa được sử dụng trong sự việc, song truyền thông nước này cho biết đó là dòng Qasem Basir. Chuyên trang quân sự Defence Security Asia nhận định đây có thể là lần đầu loại tên lửa này được triển khai trong thực chiến.
Qasem Basir là tên lửa đạn đạo tầm trung hai tầng đẩy, sử dụng nhiên liệu rắn, có tầm bắn khoảng 1.200 km và được ra mắt hồi tháng 5/2025. Đây là phiên bản nâng cấp của tên lửa đạn đạo tầm trung Haj Qasem mà Iran công bố hồi năm 2020.
Theo Viện Nghiên cứu Chiến tranh (ISW), có trụ sở tại Mỹ, tên lửa Qasem Basir được thiết kế nhằm áp dụng những bài học kinh nghiệm mà Iran thu được sau những cuộc tập kích trả đũa nhằm vào hồi năm 2024, trong đó các hệ thống phòng thủ tên lửa đạn đạo của Mỹ và Israel đã bắn hạ phần lớn vũ khí đối phương.
Qasem Basir có chiều dài ước tính 11 m, khối lượng phóng 7 tấn và mang đầu đạn nặng 500 kg. Quả đạn được cho là đạt tốc độ 13.600 km/h, gấp 11 lần vận tốc âm thanh, khi hồi quyển và 6.200 km/h vào thời điểm va chạm với mục tiêu.
Trong khuôn khổ Triển lãm Thành tựu Quốc phòng hồi năm 2023, Iran cũng giới thiệu năng lực mới của dòng Haj Qasem, giúp rút ngắn đáng kể thời gian chuyển trạng thái và sẵn sàng phóng đạn so với các hệ thống trước.
Cải tiến này bắt nguồn từ những chỉnh sửa với cấu trúc bệ phóng. Các chuyên gia phương Tây cho rằng tên lửa sử dụng bộ tham chiếu động (DRU), cung cấp dữ liệu định hướng theo thời gian thực với độ chính xác cao bằng cách tích hợp gia tốc kế, con quay hồi chuyển và cả từ kế.
Nhờ sự hỗ trợ của DRU, bệ phóng có thể lập tức đạt góc bắn tối ưu ngay sau khi chuyển trạng thái từ hành quân sang sẵn sàng khai hỏa. Công nghệ này đã được ứng dụng cho các tổ hợp tên lửa Kheibar Shekan và Fateh, giúp giảm thời gian chuẩn bị xuống còn 1/6 so với các mẫu khác, theo giới chức Iran.
Tên lửa Haj Qasem (ngoài cùng bên trái và bên phải) trong lễ bàn giao cho IRGC hồi năm 2023. Ảnh: Văn phòng Tổng thống Iran
Tên lửa Qasem Basir có 8 cánh ổn định ở đuôi và không sử dụng hệ thống kiểm soát vectơ lực đẩy như một số loại tên lửa khác của Iran, song dường như vẫn đạt được độ cơ động cần thiết nhờ cụm cánh lái và khả năng điều chỉnh quỹ đạo trong pha cuối.
Các quan chức Iran khẳng định Qasem Basir được chỉnh sửa đáng kể về thiết kế đầu đạn, giúp tên lửa có thể cơ động hiệu quả hơn và né tránh hệ thống phòng không đối phương.
So với mẫu Haj Qasem nguyên bản, tên lửa Qasem Basir được nâng cấp đáng kể về hệ thống dẫn đường.
Haj Qasem sử dụng hệ thống dẫn đường quán tính (INS) kết hợp định vị vệ tinh GPS, trong đó quả đạn bay theo dữ liệu GPS ở đầu và giữa hành trình, trước khi dùng INS trong pha cuối.
Lý do Iran chọn phương án này là GPS có thể bị gây nhiễu bởi các hệ thống tác chiến điện tử, trong khi INS sử dụng gia tốc kế và con quay hồi chuyển để hiệu chỉnh đường bay, không bị ảnh hưởng bởi những biện pháp chế áp. Dù vậy, độ chính xác của phương án này thấp hơn đáng kể so với hiệu chỉnh bằng GPS ở pha cuối.
Kinh nghiệm từ giao tranh với Israel, đặc biệt là yêu cầu về độ chính xác cao và khả năng kháng nhiễu, khiến Iran tích hợp cảm biến quang – điện tử hoặc hồng ngoại cho tên lửa Qasem Basir. Hệ thống này không chỉ tăng độ chính xác cho tên lửa, mà còn miễn nhiễm với tác chiến điện tử.
Cơ chế dẫn đường quang – điện tử và hồng ngoại ở pha cuối từng được Iran ứng dụng trên một số mẫu tên lửa đạn đạo tầm ngắn đời trước, song chúng chủ yếu chỉ nhắm tới mục tiêu ở cách 300-500 km, ngắn hơn đáng kể so với Qasem Basir.
Nhược điểm của phương pháp dẫn đường trên là tầm bay bị giảm. Điều này khiến Qasem Basir đạt tầm bắn tối đa 1.200 km, so với mức 1.400-1.800 km của Haj Qasem.
Press TV nhận định Qasem Basir có khả năng đánh trúng cả những mục tiêu đòi hỏi độ chính xác cao nhất, như lối vào nhà chứa máy bay hay tàu chiến đang di chuyển trên biển. “Video vụ phóng thử nghiệm cho thấy Qasem Basir đánh trúng hồng tâm mục tiêu, chứng tỏ mẫu tên lẳ này có độ chính xác tính bằng đề-xi-mét thay vì mét”, hãng tin Iran cho hay.
Tên lửa Qasem Basir trong hình ảnh công bố hồi tháng 5/2025. Ảnh: IRIB
Hồi năm 2023, bộ trưởng quốc phòng Iran khi đó là tướng Aziz Nasirzadeh tuyên bố tên lửa Qasem Basir đã tập kích chính xác mục tiêu ở khoảng cách hơn 1.200 km mà không phụ thuộc vào GPS, trong điều kiện bị chế áp điện tử mạnh mẽ.
Ông nhấn mạnh vũ khí đã được tăng cường về cả hệ thống dẫn đường lẫn năng lực cơ động, đủ sức vượt qua các hệ thống phòng không đa tầng, trong đó có tổ hợp Patriot, THAAD của Mỹ và Arrow của Israel.
Hãng thông tấn nhà nước Iran IRNA hôm 7/9 gọi tên lửa Qasem Basir là công cụ để thực hiện học thuyết mới, đó là “hành động nhằm chống lại mọi mối đe dọa từ trước khi chúng trở thành hiện thực”.
“Sự ra mắt của tên lửa đạn đạo Qasem Basir đánh dấu bước ngoặt trong chiến lược quốc phòng của Iran. Đây là tên lửa không chỉ có tầm bắn và độ chính xác cao hơn, mà còn tượng trưng cho sự thay đổi từ mô hình răn đe phản ứng sang răn đe chủ động”, IRNA cho hay.
Trong bài viết đăng trên mạng xã hội hôm 8/9, ông Rezaee một lần nữa đề cập đến “tên lửa mới” của Iran. “Trong những ngày gần đây, Mỹ đã nhận được cảnh báo rõ ràng từ các tên lửa mới của Iran. Chiến tranh kinh tế sẽ bị đáp trả bằng vùng cấm hàng hải trải dài khắp vịnh Ba Tư cho đến vành đai phong tỏa”, ông cho biết.
Phạm Giang (Theo Reuters, AP, Press TV)