Mekong, lời nguyền của sông mẹ vĩ đại – Kỳ 6: Dựng đài bia cho nhà thám hiểm xấu số

Ngay cả với những người hết sức lạc quan như đại úy Garnier, hy vọng về việc dễ dàng đi lại trên sông Mekong chỉ là chuyện ảo tưởng.

Ngược Mekong đến Vientiane hoang tàn

Phía trước mặt họ là thành phố Vientiane từng một thời huy hoàng… Nhưng ngay cả với sự quyến rũ không ngừng của những điều mới lạ, phần thưởng cho các nhà thám hiểm có vẻ vẫn khá xoàng xĩnh. 

Họ đã thấy dấu vết của vàng tại vùng núi phía đông Mekong, nhưng ở đấy người ta mua bán nô lệ nhiều hơn buôn kim loại quý. Bác sĩ Joubert, với vai trò nhà địa chất của đoàn, đã theo dấu mọi nghi vấn do dân địa phương cung cấp về sự tồn tại của các mạch khoáng chất loại này loại kia, nhưng chẳng tìm được gì mấy. Điển hình như lần thất vọng tại vùng núi đằng sau Uthen. 

Tại đấy, Lagrée và Joubert đã tìm thấy một điểm dân cư thưa thớt nơi phu phen bị xích vào dây chuyền khai thác mỏ chì nguy hiểm chết người. Vì không biết nguyên nhân của các căn bệnh và những cái chết kề cận khi khai thác khu mỏ, nên họ đổ là do bị ma làm, trong khi đám phu mỏ cùng gia đình họ trở thành nạn nhân của ngộ độc chì mãn tính.

Mắc phải những căn bệnh về da và nội tạng, những phu mỏ khốn khổ, và cả thợ phân quặng thô là những người bị đau đớn hơn cả. Mỗi khi có ai đó qua đời, họ cố gắng phòng tránh cái chết sắp tới bằng cách tổ chức cúng lễ cầu an kéo dài cả tuần. Việc họ kiêng kỵ mặc quần áo màu đỏ hay trắng trong mỏ, những màu mà họ tin là ma quỷ không ưa, chỉ là vô ích. Tuy nhiên, số người mất mạng tại khu mỏ không thể sánh được với số nạn nhân sau khi người Pháp đến khai thác nguồn lợi vùng này.

Rời Uthen ngày 13-3-1867, sáu nhà thám hiểm Pháp cùng đoàn hộ tống di chuyển nhanh dọc dòng sông vẫn chảy chủ yếu theo hướng bắc-nam. Tuy nhiên, khi đi qua Uthen hơn 70 dặm một chút, xuất hiện một lý do mới để lo lắng. Những người Pháp vốn tin chắc sông Mekong bắt nguồn đâu đó từ vùng Tây Tạng. Nhưng đột nhiên dòng sông vĩ đại không còn chảy từ phía bắc xuống nữa; đi theo dòng chảy gấp khúc ngược, các nhà thám hiểm nhận thấy mình thoạt đầu đi về phía tây, rồi sau đó tệ hơn, đi về hướng tây nam.

Họ không thể tin được rằng tất cả những phỏng đoán của mình đều đã sai, ít nhất vì họ biết Van Wuysthoff đã đi ngược Mekong đến Vientiane vào thế kỷ 17. Nhưng những chiếc thuyền độc mộc mà họ dùng để di chuyển hiện giờ đang trôi trên một dòng nước chảy ngược hẳn mọi chờ đợi và, buồn hơn nữa, những địa phương mà họ đi qua cứ mãi đơn điệu một vẻ tẻ ngắt… 

Đâu đó phía trước là thành phố Vientiane từng có thời rất quan trọng. Những người Pháp biết rằng nó đã bị cướp phá 40 năm về trước, khi vua Thái trừng phạt thảm khốc Chao Anou, người đứng đầu thành phố, vì đã dám rũ bỏ chức vị chư hầu Bangkok của mình. Một số dấu vết còn lại của khu chợ thương mại giàu có từng được Van Wuysthoff kể lại hơn hai trăm năm trước như mới đâu đây.

Dù Vientiane đã bị phá hủy và dân số giảm thiểu đáng kể, song những vết tích về sự vĩ đại của thành phố xưa kia mà các nhà thám hiểm người Pháp tìm thấy đã gây cho họ ấn tượng mạnh. Wat Pha Keo, ngôi chùa của hoàng tộc, vẫn còn giữ được hình hài ban đầu của mình với những tấm gỗ được chạm trổ tỉ mỉ, cột trụ thếp vàng rực rỡ đỡ bộ mái, và những mảnh kính trang trí lấp lánh dưới ánh mặt trời tựa như viên kim cương lộng lẫy khổng lồ. 

Cho dù không khí sùng mộ Phật giáo giữa khung cảnh hoang tàn lôi cuốn tâm hồn lãng mạn của các nhà thám hiểm tới đâu chăng nữa, họ cũng không thể ở lại Vientiane lâu hơn được, bởi một lần nữa họ phải đối diện với mùa mưa đang tới. 

Đoạn sông “dữ tợn”

Khu vực chưa ai biết của con sông mau chóng quay bộ mặt dữ tợn về phía đoàn thám hiểm. Chỉ vài dặm phía trên Vientiane, vùng thung lũng hay cao nguyên rộng phẳng trải dài từ dòng sông tới suốt phần lớn khoảng cách từ Khone tới Vientiane được thay thế bởi những dãy đồi núi ngày càng khó đi. Và trong khi dòng sông ngày càng hẹp dần, những ghềnh thác cản đường xuất hiện liên tiếp.

Vách tầng của những hẻm núi hai bên bờ sông Mekong giờ đây, theo như lời Garnier, tựa như một thảm tranh ghép khổng lồ với những tảng đá mang màu sắc khác nhau nhấp nhô trên nền nước sẫm của con sông. 

Không thể đi qua khu vực ghềnh thác này vào quãng thời gian còn lại trong năm, khi nước lũ từ trên vùng cao đổ xuống những hẻm núi hẹp. Vùng này nằm không xa phía dưới khu vực mà Mouhot đã ghé tới vào tháng 6-1861 trong mùa lũ sông Mekong, khi ấy ông đã không khỏi kinh ngạc vì thậm chí hẻm núi cũng cuồn cuộn ngập tràn nước sông.

Trong tháng Tư việc đi lại bằng thuyền vẫn còn có thể, nhưng chậm đến phát khổ. Người ta buộc phải dùng phu thồ để dỡ hàng trên thuyền độc mộc xuống và dùng thừng chão kéo thuyền qua những ghềnh thác khó vượt nhất. Trong ba ngày, từ 5 đến 8-4-1867, đoàn thám hiểm chỉ đi được một chục dặm. 

Ngoài việc phải di chuyển ngược thác và đổi phu thuyền những khi họ từ chối liều đưa thuyền vượt qua các vùng nguy hiểm, các nhà thám hiểm có thêm một bất lợi đau đớn khác; giày dép dự trữ của họ đã cạn sạch, rách nát trong những chuyến leo trèo liên tục qua khu vực bờ sông lổn nhổn đá.

Từ lúc này trở đi, phần lớn thành viên đoàn đều phải đi chân trần bất kể nền đường thế nào. Trong tháng Tư, bên các ghềnh thác là những ngả đường mòn đầy sỏi đá khiến bàn chân họ bầm dập và trầy trụa. Trong những tháng sau đó, đôi chân trần của các nhà thám hiểm phải chuyển sang đi trên cỏ và bùn nhung nhúc lũ vắt khát máu người.

Ngày 23-4, đám phu chèo cảnh báo các nhà thám hiểm rằng sắp tới một cái thác lớn, và như để xác nhận điều đó, một cái xác trôi ngang qua, có lẽ là nạn nhân của những hiểm nguy mà họ sẽ sớm phải đối đầu. Một lần nữa, giống như họ đã làm quá nhiều lần trước đây, đoàn thám hiểm dỡ hàng khỏi thuyền, chậm chạp kéo chúng qua ghềnh thác, chỉ để nhận ra vào cuối ngày là còn một cái ghềnh xa hơn và hùng vĩ không kém đang chờ phía trước. 

Khi tiến lên phía trước, dù có chậm chạp, họ vẫn cảm thấy dễ chịu vì biết rằng chỉ mới một tháng trước việc họ đang làm thậm chí là không thể. Mực nước sông đã dâng cao và khi lên tới đỉnh nó sẽ cao hơn lúc này khoảng 15 mét. Những dấu nước lũ hằn trên sườn hẻm núi nơi dòng sông đi qua là bằng chứng hùng hồn cho thấy sự thay đổi sắp sửa diễn ra.

Luang Prabang bên dòng Mekong

Họ đang tới gần Luang Prabang hơn, và khi đóng trại vào đêm ngày 28-4, đám phu chèo cho hay hôm sau bọn họ sẽ có mặt tại thành phố. Các nhà thám hiểm quyết định sẽ thực hiện một màn ra mắt long trọng khi tiến vào thành phố trọng điểm này, nơi họ sẽ phán đoán phần lớn những gì cần làm để chuẩn bị hay hậu thuẫn cho giai đoạn kế tiếp trong chuyến hành trình.

Giờ đây, vấn đề hình thức lại trở nên quan trọng. Bất chấp việc thiếu thốn giày dép, đoàn thám hiểm Pháp vận hết những món quần áo tốt nhất trong vali của mình; thậm chí còn trang trọng hơn, nếu xét trên điều kiện thực tế, nhờ đoàn hộ tống vẫn ăn mặc như đang canh gác trên tàu chiến của thủy sư đô đốc. Họ vận quần dài áo sơ mi trắng, khoác bâu áo lính thủy và đội mũ rộng vành đính dải ruy băng có chữ “Mekong” in vàng. Sửa soạn xong họ mới chuẩn bị bước vào thành phố nơi người đồng hương Mouhot từng được đón tiếp long trọng sáu năm về trước.

Giờ đây, họ đang nhìn thấy một thành phố mở rộng cả về kích cỡ lẫn giá trị thương mại. Garnier và Delaporte đã ghi lại cảnh quan chính khi họ mô tả thành phố huy hoàng với vẻ tán thưởng. 

Luang Prabang là sự pha trộn hài hòa của các ngôi chùa mái đỏ lấp lánh cùng tường vôi trắng tinh, một quần thể cung điện bao la, và những ngôi nhà của khoảng 16.000 cư dân. Có lẽ với những người Pháp, điều dễ chịu nhất không phải là sự kết hợp viên mãn của một thành phố có lối kiến trúc kỳ lạ trên nền thiên nhiên đẹp mắt, mà ở thực tế có rất nhiều bằng chứng về hoạt động thương mại tại Luang Prabang. Như Garnier ghi chú trong nhật trình của mình, “Đây là lần đầu tiên từ khi rời Phnom Penh, chúng tôi nhìn thấy một ngôi chợ, theo đúng nghĩa ta thường dùng với từ này”.

Sau khởi đầu ngập ngừng và thiếu rõ ràng, họ tiếp nhận lòng mến khách đáng yêu và sự hoan nghênh đặc biệt của cư dân cùng những quan lại đứng đầu địa phương. Cuộc gặp mặt đầu tiên với vị tiểu vương Luang Prabang thật lạnh nhạt, cả Pháp và Lào đều không sẵn sàng tỏ ra dịu bớt tới mức mỗi bên đều giữ vẻ trịnh trọng khi thực hiện nghi lễ và thủ tục ngoại giao.

Tuy nhiên, mối quan hệ đó nhanh chóng được cải thiện và các nhà thám hiểm được tự do vẽ bản đồ thành phố, hay thực hiện những chuyến du hành ngắn đến vùng thôn quê xung quanh để ghi chép về hệ thực vật cùng địa chất của vùng. 

Xây đài tưởng niệm Henri Mouhot

Trong bầu không khí thoải mái đó, Lagrée bèn xin người cầm quyền nơi đây cho phép xây một đài kỷ niệm trên mộ Henri Mouhot (nhà tự nhiên học nổi tiếng người Pháp từng thám hiểm Campuchia, Lào và mất tại Luang Prabang năm 1861). Không chần chừ, lời đề nghị được chấp thuận, và một đài tưởng niệm đã được dựng tại nơi Mouhot qua đời, bởi những người từng thờ ơ với những gì ông đã làm ở chính tại đây.

Garnier đã mô tả những ký ức mà Mouhot để lại ở Luang Prabang bằng một lối hành văn đầy cảm động. Người dân Lào vẫn còn nhớ tới nhà tự nhiên học người Pháp và đem các mẫu côn trùng tới cho đoàn thám hiểm, bụng nghĩ rằng các vị khách mới tới này hẳn cũng sẽ thích và đền đáp cho họ các món quà đó.

Mouhot qua đời cách Luang Prabang không xa tại một nơi trên bờ sông Nam Kan, một trong những chi lưu của Mekong. Khu đất đặt mộ ông chỉ cách thành phố không đầy một ngày đi đường, nhưng là nơi hoang vắng nhất trên thế giới khi Mouhot qua đời tại đây tháng 11-1861. Ghi chép cuối cùng trong nhật trình của ông được viết với nỗi tuyệt vọng chung của những người sắp chết vì căn bệnh đáng sợ tại một nơi hoang vu hẻo lánh. Ngày 19-10-1861, ông viết, “Tôi đã bị đánh gục bởi cơn sốt”.

Mười ngày sau, dòng nhật ký kế tiếp và cuối cùng của ông là “Xin hãy thương xót con, Chúa ôi!”. Ngày 10-11, sau ba ngày hôn mê và mê sảng khủng khiếp, cuối cùng ông qua đời. Đoạn cuối của bài điếu văn cảm động ca ngợi Mouhot cho biết họ tìm thấy chú chó Tine-Tine của nhà tự nhiên học vẫn còn sống. Được nuôi bởi một gia đình người Lào sống tại Luang Prabang, chú chó không còn nhớ ông chủ đầu tiên của mình có nước da trắng, và nhe răng trước những cử chỉ thân thiện của các nhà thám hiểm Pháp.

Khi làm tròn “trách nhiệm ơn nghĩa” qua việc tưởng niệm Mouhot, các nhà thám hiểm đã thể hiện – mà không hề vờ vĩnh – các chuẩn mực của thời đại mình. Vì cái chết luôn cận kề với những người đang phục vụ nước Pháp ở các khu vực xa xôi thuộc Đông Nam Á khi đó, nên việc tỏ lòng tôn kính những tiền nhân đã qua đời là điều đúng đắn và thích đáng. Căn bệnh đột ngột dẫn tới cái chết bất ngờ là khả năng mà tất cả bọn họ đều biết là có thể xảy đến với cá nhân mình. 

Thực tế, trong sáu thành viên Pháp chủ chốt của đoàn thám hiểm, ba người sẽ chết trong vòng sáu năm kể từ ngày họ trầm mặc đứng bên nấm mộ bị bỏ bê của người đồng hương.

Tại chính Luang Prabang, sự trầm mặc thật hiếm gặp; đám người Pháp nhận thấy họ đã trở thành đối tượng được đám phụ nữ trẻ trong nhà người cầm quyền nơi đây vô cùng quan tâm. Họ quan sát và tán thưởng các thiếu nữ ngực trần tới thăm nơi họ hạ trại, trong số đó có cháu gái của người cầm quyền Luang Prabang, cô này về sau sẽ trở nên bất tử nhờ một bức họa của Delaporte. 

Đối với đám thiếu nữ, xà phòng của các thành viên thám hiểm trở thành món quà được ưa thích nhất, bởi, nếu ghi chép của Garnier là chính xác, các thiếu nữ nơi đây tin rằng xà phòng là bí mật giúp người Pháp có nước da sáng màu…

(Bài được trích từ sách Con đường thủy vào Trung Hoa, chuyến đi tìm thượng nguồn sông Mekong 1866-1867 do NXB Thế Giới và Phương Nam book xuất bản)

—————————– 

Kỳ tới: Vào Trung Quốc và cái chết bi thảm Lagrée

Nguồn bài viết