Nước ngày càng khan hiếm nhưng Mexico vẫn phải “trả nợ” gần một tỷ m3 cho Mỹ, nếu không muốn đối mặt sức ép thuế quan.
Năm 1944, Mỹ và Mexico ký hiệp ước về chia sẻ nguồn nước 3 con sông Rio Grande, Colorado và Tijuana dọc theo biên giới. Theo đó, Mexico phải chuyển 430 triệu m3 mỗi năm từ sông Rio Grande sang Mỹ. Đổi lại, Mỹ gửi gần 1,85 tỷ m3 từ sông Colorado cho các thành phố biên giới Tijuana và Mexicali của Mexico.
Việc cung cấp nước được tính theo chu kỳ 5 năm, giám sát bởi Ủy ban Biên giới và Nguồn nước Quốc tế. Giáo sư chính trị Natasha Lindstaedt tại Đại học
Essex cho biết hiệp ước ra đời khi nguồn nước không khan hiếm như hiện nay.
Nhưng khô hạn do biến đổi khí hậu khiến Mexico phải vật lộn để duy trì đủ nước cấp sang Mỹ trong 25 năm qua. Trong chu kỳ kết thúc vào hồi 2020, họ đã phải sử dụng nước từ các hồ chứa vào phút cuối để hoàn thành nghĩa vụ.
Nhà kinh tế Ismael Aguilar-Barajas thuộc Viện Công nghệ Monterrey, nói các con sông dần cạn nước và mất cân bằng căn bản trong hiệp ước đặt Mexico vào thế khó. Bởi nghĩa vụ của hai nước khi xảy ra hạn hán không giống nhau.
Theo hiệp ước 1944, Washington có thể giảm lượng nước cung cấp cho Mexico, miễn là lượng nước giữ lại giảm cùng tỷ lệ. Từ 2020, Mỹ giảm trung bình 27% lượng nước cấp cho Mexico mỗi năm, do “căng thẳng nguồn nước cực kỳ cao”, cấp độ cao nhất trong Bản đồ Rủi ro Nước của Viện Tài nguyên Thế giới (WRI).
Mexico đối mặt khô hạn tương tự, nên chỉ cung cấp cho Texas khoảng một nửa lượng nước từ sông Rio Grande mà họ có nghĩa vụ chuyển giao. Tuy nhiên, hiệp ước lại không cho phép Mexico giảm cấp nước cho láng giềng khi xảy ra hạn hán. Vì vậy, phần nước thiếu được cộng dồn sang chu kỳ tiếp theo.
Kết quả, đầu tháng 12/2025, Tổng thống Trump thông báo Mexico còn “nợ” Mỹ gần một tỷ m3 nước. Ông yêu cầu Mexico trả gần 250 triệu m3 trước 31/12 và nhiều hơn nữa “ngay sau đó”, nếu không sẽ áp thêm 5% thuế quan.
Trước áp lực, Mexico sau đó đạt thỏa thuận trả nợ vào đầu 2026, đồng ý cung cấp tối thiểu 430 triệu m3 nước mỗi năm trong chu kỳ 5 năm. Để triển khai, Mexico buộc phải nhường một phần nước từ sông San Juan, vốn dự kiến cung cấp cho Monterrey, thành phố lớn thứ hai nước này với 5,4 triệu dân. Theo Le Monde, Mexico “gần như không có lựa chọn khác” khi bị đe dọa áp thuế.
Tuy nhiên, áp lực đến nay vẫn còn. Hai thượng nghị sĩ Cộng hòa của bang Texas là John Cornyn và Ted Cruz, gần đây kêu gọi đưa việc thực thi hiệp ước 1944 làm điều kiện trong tiến trình rà soát Hiệp định Mỹ – Mexico – Canada (USMCA).
“Đây là vấn đề khí hậu, không phải vấn đề thương mại”, Tổng thống Mexico Claudia Sheinbaum, đáp lại. Dù bà Claudia không muốn gắn hai vấn đề với nhau, nhưng rõ ràng các lợi ích kinh tế đang chi phối các cuộc đàm phán nguồn nước song phương, theo Le Monde.
Sông Rio Grande đoạn chảy qua Vườn quốc gia Big Bend (Texas) vào ngày 10/4. Ảnh: AFP
Mùa mưa năm nay ở Mexico bắt đầu thuận lợi, có khả năng giúp thoát khỏi hạn hán trên diện rộng. Nhưng điều này không đồng nghĩa khủng hoảng nước đã hết. Khan hiếm nước dài hạn vẫn tồn tại do các tầng nước ngầm bị khai thác quá mức, nhằm phục vụ nhu cầu đô thị và nông nghiệp và thất thoát lớn.
Bà Rosario Sanchez Flores, Giám đốc Diễn đàn Thường trực về Nguồn nước Song phương, khuyến nghị Mexico tăng quản lý khai thác nước ngầm, ưu tiên cho nhu cầu sinh hoạt. Đồng thời, tăng xử lý nước thải để tái sử dụng trong sản xuất và nông nghiệp.
Ngoài ra, cần sửa chữa các điểm rò rỉ trong hệ thống hạ tầng nước, vốn ước tính gây ra 40% lượng nước thất thoát trong khu vực. “Có rất nhiều việc phải làm, nhưng nguồn lực chưa tương xứng với quy mô thách thức”, bà nhận định.
Về phía Mỹ, giáo sư Natasha Lindstaedt, cho rằng đòi thêm nước từ Mexico không phải là giải pháp lâu dài, khi sông Colorado và sông Rio Grande đều đang duy trì mực nước thấp. Đến ngày 7/9, hồ Mead – hồ chứa chủ chốt trên sông Colorado, chỉ còn khoảng 8,51 tỷ m3 nước, trong khi dung tích tối đa 32 tỷ m3.
Trước đây, chính quyền Tổng thống Joe Biden khuyến khích đầu tư nhiều hơn vào lưu vực sông Colorado, vận động các bang California, Arizona và Colorado tiết kiệm 3,7 tỷ m3 nước đến 2026 để đổi lấy một tỷ USD tài trợ liên bang.
Nhưng chính quyền ông Trump có lập trường quyết liệt hơn, nhắm vào đòi nợ nước từ Mexico. Lần đầu tiên sau hơn 50 năm, vào tháng 3/2025, Mỹ từ chối cấp nước từ sông Colorado cho thành phố Tijuana phía láng giềng, để buộc Mexico cấp thêm nước cho Texas.
Theo giáo sư Natasha Lindstaedt, thừa nhận vai trò của biến đổi khí hậu, các hình thức phát triển không bền vững trong công – nông nghiệp và hợp tác là chìa khóa để giải quyết cuộc khủng hoảng nước xuyên biên giới. “Nhưng đây là những điều mà chính quyền ông Trump khó có thể thừa nhận hoặc giải quyết”, ông nhận định.
Phiên An (theo Le Monde, Reuters, The Conversation)