Bị dồn vào thế tiến thoái lưỡng nan, Tổng thống Ukraine quyết định công khai đối đầu ông Trump dù biết có thể mất đi những hỗ trợ sống còn từ Mỹ.
Đêm 13/10, khi đoàn tàu chở Tổng thống Volodymyr Zelensky cùng các cố vấn lăn bánh từ Kiev hướng về Ba Lan, một tin tức khiến bầu không khí lập tức trở nên căng thẳng. Tên lửa Nga vừa trút xuống thủ đô Kiev ngày thứ hai liên tiếp, nhưng điều đáng lo ngại nhất là phòng không Ukraine không nhận được cảnh báo sớm nào từ Mỹ, các nguồn tin có mặt trên chuyến tàu tiết lộ.
Điều này gây lo ngại, bởi Tổng thống Donald Trump những ngày trước đó đã cho thấy xu hướng xích lại gần Nga, dành lời khen tặng Tổng thống Vladimir Putin, dồn ép Ukraine, thậm chí công khai kêu gọi thay thế ông Zelensky.
Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky tại Brussels, Bỉ, ngày 16/10. Ảnh: AP
18 tháng kể từ cuộc đấu khẩu tại Nhà Trắng hồi đầu nhiệm kỳ của ông Trump, ông Zelensky đã nhiều lần kiên trì tìm cách lấy lòng lãnh đạo Mỹ. Nhưng giờ đây, ông quyết định đã đến lúc nói thẳng.
Trên hành trình tới London và Brussels gặp các đồng minh châu Âu, Tổng thống Zelensky quyết định công khai chỉ trích chiến lược của Nhà Trắng, bất chấp nguy cơ khiến người đồng cấp Mỹ nổi giận hơn nữa. Ông muốn gửi một thông điệp đanh thép tới công chúng Mỹ và châu Âu rằng Ukraine sẽ tự vệ bằng mọi giá và không phải bên gây ra cuộc khủng hoảng nhiên liệu toàn cầu.
Giọt nước tràn ly
Trong các cuộc phỏng vấn với truyền thông Anh hôm 14/10, lãnh đạo Ukraine đã tận dụng cơ hội để chĩa mũi nhọn vào việc Tổng thống Trump công khai hòa hoãn với Nga. Trong khi đó, ở bên kia đại dương, ông Trump tuyên bố: “Tôi thấy làm việc với ông Zelensky khó khăn hơn nhiều so với ông Putin”.
“Làm sao ông Trump có thể kết bạn với ông Putin được? Tôi cho rằng đó là một lựa chọn sai lầm, hết lần này đến lần khác”, ông Zelensky tuyên bố. “Người Mỹ luôn đứng về phía chúng tôi. Tôi biết đa số công chúng Mỹ đều ủng hộ Ukraine”.
Bằng việc thay đổi lập trường từ mềm mỏng sang đối đầu trực tiếp, Tổng thống Zelensky hiểu rằng ông gần như chắc chắn sẽ phải hứng chịu thêm lời lẽ công kích từ người đồng cấp Mỹ và cái giá mà Ukraine phải trả là đặc biệt lớn.
Ukraine hiện nhận được hỗ trợ tối quan trọng từ Mỹ trên ba lĩnh vực, gồm chia sẻ thông tin tình báo, kết nối vệ tinh Starlink và việc Washington bán vũ khí cho châu Âu để chuyển giao cho Kiev.
Ông Trump đã cắt gần như toàn bộ các khoản viện trợ cho Ukraine vào đầu năm ngoái. Từ đó, châu Âu cung cấp phần lớn viện trợ quân sự và tài chính cho Ukraine, nhưng cũng chỉ có thể bù đắp phần nào năng lực vệ tinh và tình báo của Mỹ. Washington cũng là mắt xích sống còn trong hệ thống trừng phạt nhằm duy trì áp lực kinh tế lên Moskva.
Nhưng chính sách trừng phạt này đang có nguy cơ rạn nứt. Tháng qua, ông Trump đã công bố thỏa thuận mua dầu diesel từ Nga nhằm hạ giá nhiên liệu. Đến ngày 16/10, ông tiếp tục thông báo miễn hầu hết các biện pháp trừng phạt Nga được thông qua trong Đạo luật Lindsey Graham hồi tháng trước.
Những động thái trên vấp phải chỉ trích từ lưỡng đảng vì làm suy yếu áp lực kinh tế lên Moskva. Giới chuyên gia năng lượng nhận định lượng diesel mua được từ Nga theo thỏa thuận của ông Trump không thể tạo ra khác biệt đáng kể, trong khi xung đột Mỹ – Iran mới là nguyên nhân chính khiến giá nhiên liệu toàn cầu leo thang.
Hôm 9/10, ngay trước khi ông Trump công bố thỏa thuận diesel, tại Kiev, ông Zelensky đã thảo luận với nhóm nghị sĩ Mỹ ủng hộ Ukraine do nghị sĩ Roger Wicker, chủ tịch Ủy ban Quân vụ Thượng viện, dẫn đầu.
Tổng thống Mỹ Donald Trump tại Wasilla, bang Alaska, ngày 13/10. Ảnh: AFP
Các nghị sĩ Cộng hòa trong đoàn nêu đề xuất rằng Mỹ có thể mở quyền truy cập Starlink cho Ukraine vào sâu hơn 300 km bên trong lãnh thổ Nga, giúp máy bay không người lái (UAV) săn tìm các bệ phóng tên lửa đạn đạo của đối phương. Đổi lại, Ukraine phải ngừng tập kích nhà máy lọc dầu Nga.
Theo thượng nghị sĩ Kevin Cramer, Tổng thống Zelensky đã nói đây là một ý tưởng hay.
Tuy nhiên, tại một cuộc họp với các quan chức Ukraine và châu Âu ở Miami cùng ngày, đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff và Jared Kushner đã gây sức ép buộc Kiev phải ngừng tấn công nhà máy lọc dầu của Moskva mà không đưa ra bất kỳ điều kiện trao đổi nào, theo các nguồn thạo tin.
Washington liên tục nhấn mạnh họ đang cung cấp thông tin tình báo giá trị cho Kiev, dường như ngầm phát đi cảnh báo rằng nguồn hỗ trợ này có thể bị cắt. Các quan chức Mỹ bác bỏ việc đã đưa ra bất kỳ lời đe dọa nào.
Theo các nguồn tin am hiểu vấn đề, ông Trump đã phàn nàn với ông Zelensky về những đợt tập kích vào nhà máy lọc dầu Nga suốt nhiều tuần qua. Tổng thống Mỹ cho rằng những vụ tấn công này là nguyên nhân khiến giá nhiên liệu tăng cao, gây bất lợi cho đảng Cộng hòa trong cuộc bầu cử giữa kỳ sắp tới.
Tổng thống Zelensky đáp lại rằng việc nhắm vào nguồn thu năng lượng của Nga là trụ cột then chốt trong chiến lược mà Ukraine theo đuổi nhằm buộc Tổng thống Putin phải kết thúc chiến sự.
Nhằm xoa dịu lãnh đạo Mỹ, ông đề xuất có thể dừng các đợt tập kích nhà máy lọc dầu nếu Nga ngừng ném bom hạ tầng năng lượng Ukraine hoặc nếu Mỹ cung cấp thêm tên lửa đánh chặn Patriot để bảo vệ Kiev.
Ông Putin đã bác bỏ đề xuất, còn Nhà Trắng không đồng ý cung cấp thêm gì ngoài một lượng rất nhỏ tên lửa Patriot, vốn đang khan hiếm kể từ khi cuộc chiến với Iran nổ ra. Trong lúc đó, ông Trump ngày càng tức giận khi Ukraine không chịu dừng tập kích.
“Tốt nhất ông ta nên ngừng lại ngay”, Tổng thống Mỹ tuyên bố hôm 10/10, đề cập đến Tổng thống Zelensky.
Theo giới chức Ukraine, các lãnh đạo quân sự cấp cao Mỹ đã gọi điện cho họ và cảnh báo rằng hợp tác tình báo sẽ bị ảnh hưởng nếu những đợt tập kích nhà máy lọc dầu tiếp diễn. Giới chức Mỹ đến nay vẫn khẳng định việc chia sẻ thông tin tình báo hoàn toàn không bị gián đoạn và thời tiết xấu là nguyên nhân khiến họ không phát hiện kịp thời các cuộc không kích từ Nga.
Từ bỏ nhượng bộ
Khi ông Trump công bố “lệnh ngừng bắn năng lượng” vào ngày 11/10, gây bất ngờ cho cả Kiev lẫn Moskva, ông Zelensky đã ra lệnh dừng chiến dịch tập kích. Dù vậy, Nga vẫn tiếp tục tấn công các nhà máy điện Ukraine.
“Vậy là quá đủ rồi”, Tổng thống Zelensky phát biểu với Financial Times khi Ukraine nối lại tập kích nhà máy lọc dầu Nga sau ba ngày tạm dừng. Ông phàn nàn về việc Tổng thống Trump đã không đưa ra bình luận nào về các đợt tấn công của Nga vào hạ tầng năng lượng Ukraine.
Ông Trump đáp trả trong cuộc phỏng vấn ngày 15/10. “Tổng thống Zelensky không phải người dễ làm việc cùng”, ông nói. “Ông ấy nói muốn thỏa thuận nhưng thực tế lại không. Tôi không phải người yêu quý ông Zelensky”.
Lính cứu hỏa dập lửa giữa đống đổ nát sau một cuộc tập kích bằng UAV của Nga tại quận Darnytskyi thuộc Kiev, Ukraine, ngày 12/10. Ảnh: AFP
Trong một tuyên bố hôm 16/10 khi dự hội nghị thượng đỉnh với các lãnh đạo châu Âu ở Brussels, Bỉ, Tổng thống Zelensky nói rằng ông “không thể giữ im lặng” trước thỏa thuận diesel Mỹ – Nga. Ông cho rằng nếu Ukraine im lặng, ông Trump sẽ thực hiện một thỏa thuận khác về khí đốt, rồi tiến tới dỡ bỏ các đòn trừng phạt lên hoạt động kinh doanh khác của Nga.
Bên trong hội nghị, không ai trong số các lãnh đạo châu Âu yêu cầu Tổng thống Ukraine giảm tông chỉ trích người đồng cấp Mỹ.
Rạng sáng 17/10, sau một đợt tập kích dữ dội khác từ Nga, Tổng thống Zelensky viết trên mạng xã hội X rằng ông lấy làm tiếc trước quyết định “từ bỏ hoàn toàn Đạo luật Lindsey Graham, vốn được kỳ vọng sẽ tạo ra áp lực thực sự hiệu quả lên Nga”.
“Đạo luật này lẽ ra đã trợ giúp được rất nhiều và hiện tại vẫn có thể làm điều đó”, ông nói. Một ngày sau, ông cho biết Nga đã tập kích hạ tầng điện, dầu khí của Ukraine 76 lần kể từ khi Tổng thống Trump thông báo về lệnh ngừng bắn năng lượng.
Hôm sau, ông Trump công kích ông Zelensky với những lời lẽ gay gắt hơn, cáo buộc Tổng thống Ukraine “gây tổn hại nghiêm trọng” đến tình hình thị trường diesel toàn cầu, trong đó có Mỹ.
“Nói thẳng ra, với toàn bộ số tiền châu Âu đang viện trợ ông ấy, cùng khoản tiền Joe Biden ‘gian dối’ cung cấp trước đây, Zelensky không muốn chấm dứt cuộc chiến này và có lẽ chưa bao giờ muốn điều đó”, lãnh đạo Mỹ cho hay.
Vũ Hoàng (Theo WSJ, AFP, Reuters)