Để xác định kim cương đúng với chứng thư quốc tế, phòng lab độc lập kiểm tra lại các đặc tính và đối chiếu “dấu vân tay” tự nhiên của viên đá thay vì chỉ dựa vào mã số laser có thể bị can thiệp.
Với những viên kim cương có kích thước từ 3,6 mm, tương đương 0,18 carat trở lên (thường được bán rời, làm “viên chủ” của món trang sức), các thương hiệu kinh doanh thường bán kèm chứng thư kiểm định quốc tế.
Chứng thư kiểm định quốc tế uy tín và được thị trường biết đến nhiều nhất là Viện đá quý Mỹ (GIA) hoặc Viện đá quý quốc tế (IGI), có vai trò đánh giá và ghi nhận độc lập các đặc tính của viên kim cương theo những tiêu chuẩn thống nhất.
Đơn vị kiểm định độc lập trong nước có vai trò gì?
Khác với vàng – loại tài sản có giá tham chiếu tương đối thống nhất – giá trị của mỗi viên kim cương phụ thuộc đồng thời vào nhiều yếu tố như tiêu chuẩn 4C gồm trọng lượng (Carat), màu sắc (Color), độ tinh khiết (Clarity) và giác cắt (Cut), chứng nhận kiểm định, thương hiệu và chính sách thu mua của từng doanh nghiệp.
Chính vì khó chuẩn hóa giá trị, thị trường càng cần những tổ chức giám định độc lập để giảm bất cân xứng thông tin giữa người mua và bán. Theo ông Nguyễn Việt Hào, chuyên gia trang sức kim cương, thay vì để mỗi người tự mô tả chất lượng viên đá, thị trường hình thành các tổ chức giám định độc lập nhằm tạo ra một bộ tiêu chuẩn chung để các bên cùng sử dụng. Trên thị trường quốc tế, chứng thư của GIA (Gemological Institute of America) hay IGI (International Gemological Institute) là một trong những căn cứ phổ biến để xác định đặc tính của viên kim cương trong giao dịch.
“Các tổ chức này không định giá hay chứng nhận giá trị tài sản. Vai trò của họ là đánh giá và ghi nhận độc lập các đặc tính của viên kim cương theo những tiêu chuẩn thống nhất”, ông nói.
Chứng thư GIA – một trong những giấy kiểm định quốc tế phổ biến kèm theo những viên kim cương có kích cỡ từ 3,6mm trở lên. Ảnh: Trịnh Hoàng
Dẫu vậy, các tổ chức trong ngành đá quý quốc tế những năm gần đây nhiều lần cảnh báo tình trạng giả mạo mã số laser khắc trên cạnh viên đá, sử dụng chứng thư không đúng với viên đá hoặc đánh tráo kim cương trong quá trình giao dịch.
Năm 2023, phòng kiểm định Gem-Tech (Ý) phát hiện ba viên kim cương nuôi cấy được ghép với chứng thư GIA thật của những viên tự nhiên có đặc điểm gần tương đồng, đồng thời mang mã laser GIA giả. GIA sau đó cho biết đã ghi nhận số trường hợp mã khắc giả trên kim cương gửi tới tổ chức này gia tăng tại nhiều nơi.
Theo bà Phan Thị Anh Thư, Giám đốc đơn vị kiểm định độc lập AIGD Lab, các trường hợp này cho thấy mã laser và chứng thư đi kèm chưa đủ để kết luận viên đá trên tay người mua có đúng với hồ sơ hay không.
Qua tiếp xúc với khách hàng, bà Thư cho biết quan niệm phổ biến là “kim cương có mã GIA thì an toàn”. Tuy nhiên, kim cương đều là hàng nhập khẩu và có thể phát sinh rủi ro trong quá trình vận chuyển. Phòng lab độc lập tại Việt Nam có nhiệm vụ xác định viên đá trên tay người mua có đúng với chứng thư GIA hoặc IGI hay không, đồng thời kiểm tra tình trạng thực tế sau quá trình vận chuyển và sử dụng.
Một viên kim cương vào phòng lab trải qua những bước nào?
Theo quy trình được ghi nhận tại AIGD Lab, mỗi viên kim cương khi tiếp nhận được gán một mã nhận diện nội bộ. Thông tin về chủ sở hữu hoặc doanh nghiệp gửi mẫu không được hiển thị với đội ngũ kiểm định nhằm bảo đảm tính khách quan.
Với kim cương có chứng thư GIA hoặc IGI, chuyên viên trước tiên kiểm tra tính xác thực và các yếu tố bảo mật của giấy chứng nhận. Mã QR trên chứng thư cũng được quét để đối chiếu thông tin giữa bản giấy và dữ liệu trực tuyến của tổ chức kiểm định.
Sau khi xác định được chứng thư hợp lệ, viên kim cương được làm sạch nhằm loại bỏ bụi bẩn hoặc dấu vân tay có thể ảnh hưởng tới việc quan sát.
Kiểm định viên tiếp tục sử dụng thiết bị chuyên dụng để xác định viên đá là kim cương tự nhiên hay kim cương nuôi cấy trong phòng thí nghiệm.
Các thông số như trọng lượng, kích thước được đo lại bằng cân và thiết bị chuyên dụng. Màu sắc được chuyên viên đánh giá bằng mắt thường, thông qua việc so sánh với bộ mẫu chuẩn.
Những thông số này giúp đối chiếu với dữ liệu trên chứng thư, nhưng theo Giám đốc AIGD Lab, vẫn chưa đủ để kết luận viên kim cương cầm trên tay có đúng là viên đá được ghi trong giấy kiểm định đi kèm hay không.
Bước quyết định trong toàn bộ quy trình là đối chiếu sơ đồ “dấu vết tự nhiên” của viên kim cương dưới kính hiển vi ngọc học có độ phóng đại 40 lần.
Quy trình kiểm định thực tế một viên kim cương tại phòng kiểm định trong nước. Video: Trịnh Hoàng.
Vì sao bản đồ “dấu vết tự nhiên” quan trọng?
Trong quá trình hình thành hàng triệu năm dưới lòng đất, mỗi viên kim cương có những đặc điểm tự nhiên như bao thể, tinh thể nhỏ, vết nứt hay đường sinh trưởng. Tổ hợp các dấu vết này gần như không trùng lặp giữa hai viên đá.
“Một viên kim cương khi hình thành trong tự nhiên sẽ có những dấu vết riêng, tương tự dấu vân tay của mỗi con người. Không có hai viên nào giống hệt nhau”, bà Thư nói.
Theo bà, sơ đồ dấu vết tự nhiên là căn cứ quan trọng nhất để xác định viên kim cương trên tay có thực sự là viên được ghi trong chứng thư hay không.
Nhiều người mua kim cương thường chỉ đối chiếu mã số laser khắc trên cạnh viên đá với chứng thư. Tuy nhiên, đây mới là bước kiểm tra ban đầu.
Mã số cạnh do con người khắc bằng laser nên về mặt kỹ thuật có thể bị can thiệp hoặc khắc lại. Trong khi đó, các dấu vết tự nhiên được hình thành trong quá trình kết tinh của viên đá, mang tính độc nhất và gần như không thể sao chép hoàn toàn.
Ngoài việc xác minh danh tính, bản đồ dấu vết cũng giúp ghi nhận tình trạng thực tế của viên kim cương, chẳng hạn các vết mẻ hoặc trầy xước đã có từ trước hay phát sinh trong quá trình sử dụng. Đây là cơ sở theo bà Thư giúp hạn chế tranh chấp và tránh bị “ép giá” khi thu đổi.
Bản đồ dấu vết tự nhiên được ví như “dấu vân tay” riêng biệt của mỗi viên kim cương tự nhiên. Ảnh: Quỳnh Trang
Sau những biến động của thị trường, đại diện AIGD Lab cho rằng các đơn vị kiểm định cần công khai quy trình và căn cứ phân cấp chất lượng, thay vì chỉ trả cho khách hàng một tờ chứng thư. Bà cũng đề xuất các phòng lab cung cấp sơ đồ dấu vết tự nhiên với cả những viên kim cương kích thước nhỏ, giúp khách hàng có thêm căn cứ khi thu đổi.
Ông Nguyễn Văn Dưng, Chủ tịch Hội Mỹ nghệ kim hoàn đá quý TP HCM (SJA), cho biết lâu nay người mua kim cương chủ yếu dựa vào uy tín của người bán và chứng thư quốc tế đi kèm. Tuy nhiên, khi bán lại, viên đá thường được kiểm định kỹ hơn và mức thu đổi có thể không như kỳ vọng, từ đó phát sinh tranh chấp.
Theo ông Dưng, kiểm định trong nước là khâu cần thiết. Các phòng lab hiện đăng ký hoạt động với Sở Khoa học và Công nghệ dưới một số hình thức, đồng thời áp dụng các tiêu chuẩn quốc gia TCVN trong quá trình kiểm định.
Dù vậy, Chủ tịch SJA đánh giá thị trường này vẫn khá “nhạt nhòa”, chưa có nhiều trung tâm độc lập tạo dựng được uy tín rõ ràng. Một số doanh nghiệp lớn như PNJ, DOJI hay SJC vẫn vừa kinh doanh vừa cung cấp dịch vụ kiểm định.
Quỳnh Trang