Ngôi đình cổ ở Hà Nội thờ vị danh tướng là ông tổ nghề làm đậu Mơ

Vị danh tướng là Thành hoàng trong tâm thức người làng

Giữa những con phố đông đúc phường Mai Động, quận Hoàng Mai cũ, thành phố Hà Nội (nay là phường Tương Mai, Hà Nội), đình Mơ Táo (còn gọi đình An Việt – Mơ Táo) vẫn lưu giữ một không gian tín ngưỡng mang đậm dấu ấn làng Việt cổ. Sau cánh cổng đá, những mái ngói, hàng cột gỗ, hoành phi, câu đối và các ban thờ sơn son thếp vàng gợi nhắc một thời quá khứ đã lùi xa hàng trăm năm.

Trong chính điện, khói hương bảng lảng trước ban thờ Đức Thánh Tam Trinh, vị Thành hoàng được người dân Mơ Táo thành kính phụng thờ qua nhiều thế hệ.

Ngôi đình không chỉ lưu giữ ký ức về một người anh hùng chống ngoại xâm. Điều đặc biệt là trong tâm thức dân làng, Đức Thánh Tam Trinh còn được tôn kính bởi những công lao hết sức gần gũi: dạy dân học chữ, rèn luyện võ nghệ, truyền nghề để mưu sinh.

Theo thần tích và truyền thuyết địa phương, Tam Trinh quê ở vùng Đông Sơn, Thanh Hóa. Từ nhỏ, ông đã nổi tiếng thông minh, giỏi văn chương và võ nghệ, đặc biệt tinh thông nghề vật.

Trong hành trình đi nhiều nơi, ông đến vùng đất ven sông Kim Ngưu, khi ấy thuộc khu vực Cổ Mai, rồi mở trường dạy học. Không chỉ truyền chữ nghĩa, ông còn dạy võ, rèn luyện sức khỏe, giáo dục tinh thần đoàn kết và giúp dân học nghề sinh sống.

W-dinh mo tao9.jpg
Không gian thờ Đức Thánh Tam Trinh tại đình Mơ Táo, nơi người dân tưởng nhớ vị Thành hoàng có công đánh giặc, dạy chữ, truyền nghề.

Người thầy cầm quân đánh giặc

Trong hệ thống thần tích về Đức Thánh Tam Trinh, câu chuyện đáng chú ý là sự kết hợp giữa hai vai trò: người thầy dạy dân và vị tướng cầm quân.

Theo truyền thuyết, mùa xuân năm 40, khi Hai Bà Trưng phất cờ khởi nghĩa chống ách đô hộ nhà Đông Hán, Tam Trinh đã tập hợp học trò và trai tráng trong vùng hưởng ứng.

Từ những người dân từng được học chữ, luyện võ bên bờ sông Kim Ngưu, một lực lượng nghĩa quân hình thành, cùng tiến về Hát Môn tham gia cuộc khởi nghĩa.

Tam Trinh được Hai Bà Trưng trọng dụng, giao chỉ huy quân sĩ đánh giặc. Ông tham gia những trận chiến chống quân Đông Hán, góp sức vào cuộc đấu tranh giành lại quyền tự chủ.

dinh mo tao10.jpg
Cổng đình Mơ Táo. Ảnh: Tạp chí Người Hà Nội

Đến năm 43, khi nhà Đông Hán đưa quân sang đàn áp cuộc khởi nghĩa, ông tiếp tục chiến đấu. Theo thần tích địa phương, Tam Trinh đã hy sinh sau khi kiên cường chống giặc, quyết không khuất phục. Nhân dân thương tiếc, lập nơi thờ tự, tôn vinh ông là vị thần bảo hộ cộng đồng.

Nhìn từ chiều sâu tín ngưỡng, câu chuyện về Đức Thánh Tam Trinh không chỉ ca ngợi một vị tướng dũng cảm. Điều đáng suy ngẫm hơn là hình tượng người thầy đã chuẩn bị cho dân làng cả tri thức lẫn sức mạnh trước khi cùng họ bước vào cuộc chiến giữ nước.

Dạy chữ để mở mang hiểu biết, dạy võ để rèn luyện ý chí, khi đất nước lâm nguy thì cùng nhân dân đứng lên chiến đấu. Ba việc tưởng như khác nhau ấy lại thống nhất trong một quan niệm về trách nhiệm đối với cộng đồng.

Bởi vậy, trong tín ngưỡng thờ Đức Thánh Tam Trinh, tinh thần thượng võ không tách rời đạo học và lòng yêu nước.

W-dinh mo tao6.jpg
Hình ảnh tư liệu về những công cụ, công đoạn làm đậu phụ Mơ truyền thống.

Từ ban thờ Thành hoàng đến bìa đậu phụ Mơ

Ít nơi nào lại có một câu chuyện về vị Thành hoàng gắn với một món ăn dân dã nổi tiếng như ở vùng đất Mơ.

Người Hà Nội từ lâu quen thuộc với đậu phụ Mơ, thứ đậu trắng ngà, mềm mịn, thơm vị đậu tương, thường xuất hiện trong những bữa cơm gia đình hay các món ăn bình dị của đất kinh kỳ.

Nhưng đằng sau bìa đậu nhỏ bé ấy là cả một câu chuyện về truyền nghề và đạo lý biết ơn tiền nhân.

Theo truyền thống dân gian Mai Động – Mơ Táo, Đức Thánh Tam Trinh không chỉ dạy văn, luyện võ mà còn truyền nghề làm đậu phụ cho dân làng.

Chưa có đủ tư liệu để xác quyết ông là người đầu tiên đưa kỹ thuật làm đậu phụ đến vùng đất này. Tuy nhiên, việc cộng đồng tôn ông là người truyền nghề cho thấy một sự thật văn hóa quan trọng: trong ký ức của dân làng, người giúp dân có nghề nghiệp, có sinh kế được trân trọng không kém người có công đánh giặc.

Tháng 8/2024, nghề đậu phụ Mơ Mai Động được UBND thành phố Hà Nội công nhận danh hiệu nghề truyền thống Hà Nội. Sự ghi nhận ấy đánh dấu một bước trong hành trình gìn giữ nghề xưa giữa đời sống đô thị hiện đại.

Tại đình Mơ Táo, câu chuyện về nghề đậu còn hiện diện trong sinh hoạt tín ngưỡng. Trong những dịp lễ của làng, món đậu phụ vẫn có mặt trên mâm cỗ, bên cạnh những lễ vật truyền thống. Bìa đậu phụ trong mâm cỗ làng gợi nhắc mối liên hệ giữa nghề nghiệp, sinh kế và lòng biết ơn người đi trước.

Khi lòng biết ơn trở thành tín ngưỡng

Trong không gian thờ tự của đình Mơ Táo, hai bên ban thờ chính có những hình tượng ngựa thờ, kiệu rước, đồ nghi trượng và các bức chạm khắc mang đậm dấu ấn mỹ thuật truyền thống.

Những hình tượng ấy góp phần tái hiện thế giới biểu tượng của tín ngưỡng thờ Thành hoàng.

Ngựa thờ gợi liên tưởng đến hình ảnh vị tướng ra trận. Kiệu rước thể hiện sự tôn nghiêm trong những nghi lễ cộng đồng. Hoành phi, câu đối tôn vinh công đức bậc tiền nhân, đồng thời gửi gắm những chuẩn mực đạo đức mà dân làng mong muốn gìn giữ.

Một đôi câu đối được ghi nhận tại cổng đình Mơ Táo: “Thành hoàng tổ nghiệp dân thừa tự. Đô úy triều phong thế vĩnh lưu”. Hai vế câu đối hàm chứa hai lớp công lao: người được dân làng phụng thờ như bậc tổ nghiệp và người có công trạng được triều đình tôn phong. Đó cũng là hai cơ sở quan trọng tạo nên vị thế của Đức Thánh Tam Trinh trong đời sống tín ngưỡng địa phương: công với nước và nghĩa với dân.

Tại đình còn lưu giữ những tư liệu sắc phong gắn với quá trình tôn vinh vị Thành hoàng qua các triều đại. 

Ở đình Mơ Táo, các ngày lễ quan trọng gắn với Đức Thánh Tam Trinh là mùng 5 tháng Giêng, được coi là ngày sinh, và mùng 10 tháng Hai âm lịch, ngày hóa của Ngài theo truyền thống địa phương. Đình còn duy trì lễ cầu mát vào đầu tháng Tư âm lịch, gửi gắm ước vọng mưa thuận gió hòa, tránh thiên tai, dịch bệnh, cuộc sống bình yên.

W-dinh mo tao5.jpg
Các bản sắc phong được giới thiệu tại đình, phản ánh truyền thống tôn vinh Đức Thánh Tam Trinh qua nhiều triều đại.

Qua nhiều thế kỷ, làng Mơ Táo xưa đã trở thành một phần của đô thị Hà Nội. Những bãi đất, vườn cây, ao hồ và không gian sinh hoạt truyền thống dần nhường chỗ cho nhà cửa, đường phố.

Nhưng giữa những thay đổi ấy, đình Mơ Táo vẫn là nơi lưu giữ ký ức của cộng đồng về vị Thành hoàng được tôn kính.

Điều đáng quý không chỉ nằm ở kiến trúc cổ hay những di vật còn được bảo tồn, mà còn ở câu chuyện mà người dân tiếp tục kể về Đức Thánh Tam Trinh. Một người cầm quân đánh giặc nhưng cũng dạy dân học chữ. Một người tinh thông võ nghệ nhưng vẫn quan tâm đến nghề nghiệp, miếng ăn của dân làng.

Trong cách người xưa lựa chọn và tôn vinh vị Thành hoàng, có thể nhận ra một quan niệm sâu sắc về người có công: không chỉ là người lập nên chiến công, mà còn là người giúp cộng đồng trưởng thành, biết tự bảo vệ và nuôi sống mình…


Nguồn bài viết

Chia sẻ bài báo