Năm 2022, khi công ty công nghệ sạch của Mỹ Ascend Elements công bố kế hoạch xây dựng nhà máy tái chế pin lớn nhất nước Mỹ tại thành phố Hopkinsville, bang Kentucky. Đó được xem như một cột mốc lịch sử.
Công ty đến từ bang Massachusetts này cam kết đầu tư 850 triệu euro (khoảng 1 tỷ USD). Số tiền đó dùng để biến 140 mẫu đất ở vùng nông thôn Christian County thành một tổ hợp công nghiệp khổng lồ rộng 6,1 triệu feet vuông, có khả năng tái chế pin từ hàng trăm nghìn xe điện mỗi năm và tạo ra 400 việc làm.
Đây được ca ngợi là dự án phát triển kinh tế lớn nhất trong lịch sử quận này. Nhưng giấc mộng chưa thành đã nhanh tan vỡ.
Tháng 4/2026, Ascend Elements nộp đơn xin bảo hộ phá sản tại tòa án bang Texas. Đây là thủ tục cho phép doanh nghiệp tạm thời ngừng trả nợ để tìm cách tái cơ cấu, thay vì bị đóng cửa ngay.
Nhà máy Apex 1 ở Kentucky – từng là niềm tự hào của công ty đến nay mới chỉ xây được khoảng 65%. Công trường đã nằm im từ cuối năm 2024 và không có dấu hiệu tiếp tục thi công.
Cái kết đắng của một “kỳ lân” công nghệ xanh
Ascend Elements không phải là một công ty non trẻ thiếu kinh nghiệm. Được thành lập năm 2015 từ phòng thí nghiệm của Đại học Worcester Polytechnic, công ty đã gọi được gần 900 triệu USD từ các nhà đầu tư, bao gồm cả những tên tuổi lớn như Honda và SK On.
Họ sở hữu công nghệ độc quyền có tên Hydro-to-Cathode, được cho là có thể biến pin lithium-ion đã qua sử dụng thành vật liệu cathode chất lượng cao với chi phí thấp hơn và ít ô nhiễm hơn so với sản xuất từ nguyên liệu thô.
Thậm chí, theo một cựu nhân viên, Ascend từng ký được hợp đồng trị giá 1 tỷ USD với Tesla để cung cấp vật liệu tái chế cho pin xe điện. Về mặt công nghệ và thị trường, họ có mọi thứ để thành công.
Vậy sai ở đâu? Thứ nhất, tham vọng vượt quá năng lực quản lý. Một cựu nhân viên mô tả trải nghiệm của Ascend như “một người chưa biết lái xe bước lên một chiếc Lamborghini, cố gắng chạy trên đường và lao vào gốc cây”.
Dòng tiền khổng lồ đổ vào, kèm theo áp lực phải đi nhanh vì đối thủ như Redwood Materials và Li-Cycle cũng đang chạy đua. Kết quả là nhà máy Kentucky liên tục gặp vượt chi phí, chậm tiến độ và thay đổi thiết kế.
Thứ hai, chính sách thay đổi như chong chóng. Dự án Apex 1 được xây dựng dựa trên 2 khoản tài trợ khổng lồ từ Bộ Năng lượng Mỹ (DOE) thời chính quyền Tổng thống Biden: 164 triệu USD cho sản xuất vật liệu cathode hoạt tính (CAM) và 316 triệu USD cho vật liệu tiền thân cathode (pCAM).
Nhưng đến tháng 2/2025, Ascend và DOE đồng ý hủy khoản 164 triệu USD vì “điều kiện thị trường thay đổi”. Đến tháng 10/2025, chính quyền Tổng thống Trump hủy nốt khoản 316 triệu USD còn lại, trong đó khoảng 206 triệu USD đã được giải ngân, khiến Ascend hụt mất hơn 100 triệu USD.
Thứ ba, giá lithium lao dốc và thị trường xe điện chững lại khiến mô hình kinh doanh tái chế trở nên khó khăn hơn bao giờ hết.
Từ phá sản đến cáo buộc gian lận
Không chỉ phá sản, Ascend còn bị Bộ Tư pháp Mỹ điều tra. Tháng 7/2026, công ty đồng ý trả 7,5 triệu USD để dàn xếp cáo buộc rằng họ đã khai khống chi phí để đòi Bộ Năng lượng Mỹ (DOE) hoàn tiền nhiều hơn mức thực tế.
Cụ thể, từ tháng 9/2023 đến tháng 2/2025, Ascend đã đòi Bộ Năng lượng Mỹ (DOE) hoàn tiền cho nhiều khoản không có thật hoặc không cần thiết.
Trong đó có việc khai tăng số giờ làm việc của nhân công, mua sắm dụng cụ nhiều hơn mức cần dùng, thuê thiết bị nhưng không sử dụng và nhiều chi phí lãng phí khác.
DOE đã chi hơn 5,3 triệu USD cho những khoản này trước khi phát hiện ra vấn đề . Ascend được ghi nhận đã tự nguyện tiết lộ sai phạm và hợp tác với điều tra, nhờ đó được giảm nhẹ hình phạt.
Số phận của nhà máy Apex 1 được định đoạt trong một cuộc đấu giá phá sản. Người chiến thắng bất ngờ không phải là một công ty tái chế pin nào khác, mà chính là Turner-Kokosing Joint Venture – liên danh nhà thầu đã xây dựng nhà máy, với giá 31,7 triệu USD.
Điều này có nghĩa là đội thi công cũ, vốn đã kiện Ascend đòi 138 triệu USD tiền công chưa thanh toán, giờ trở thành chủ sở hữu công trình dang dở. Họ tuyên bố sẽ hoàn thành nhà máy, nhưng chưa có nhà sản xuất nào đứng ra vận hành.
Ông Jerry Gilliam, người đứng đầu chính quyền quận Christian, cho biết Turner-Kokosing hiện đang tìm cách bán lại nhà máy này cho một nhà sản xuất tiềm năng.
Trường hợp của Ascend Elements không chỉ là về một công ty thất bại. Nó cho thấy ngành tái chế pin còn non trẻ và rất dễ tổn thương trước những thay đổi từ chính sách và thị trường.
Khi chính phủ Mỹ thay đổi ưu tiên từ năng lượng xanh sang các lĩnh vực khác thì những dự án phụ thuộc vào trợ cấp liên bang trở nên đặc biệt dễ tổn thương.
Hàng trăm công nhân từng hy vọng vào những công việc lương cao, cả một cộng đồng từng tin vào tương lai công nghiệp của mình, giờ đây chỉ còn là những người quan sát một công trường im lìm.
Theo Bloomberg, Industrial Info Resources, Recycling International
