Trong cuộc điện đàm ngày 9-10, Tổng thống Putin đã nhất trí với Tổng thống Donald Trump sẽ cung cấp hơn 300.000 tấn dầu diesel cho thị trường Mỹ và toàn cầu, thêm 500.000 tấn vào tháng 11 và 1 triệu tấn ngay sau đó – Ảnh: M.K.
Ngày 10-10, ông Trump đưa ra nhận định gây sốc như cách ông vẫn thể hiện: Ông Zelensky đã có thể chấm dứt xung đột trong nhiều dịp, nhưng “ông ta đã chọn không làm vậy”.
Chỉ trích những cuộc tấn công của Kiev vào các nhà máy lọc dầu của Nga, ông Trump khuyên người dân Ukraine nên bầu một tổng thống mới sẵn sàng đàm phán một thỏa thuận ngừng bắn. Ông cũng không quên nhắc lại rằng ngày 14-9, Ukraine đã đồng ý không tấn công các cơ sở năng lượng của Nga.
Lời đe dọa hay toan tính?
Tại Ukraine, phương Tây và thậm chí cả Nga, những lời đe dọa của ông Trump đã vấp phải sự hoài nghi. Bởi ông từng nhiều lần chỉ trích ông Zelensky cũng như các nhà lãnh đạo nước ngoài khác, kể cả ông Putin, nhưng không mấy hiệu quả. Chưa kể sau đó, ông thường xuyên thay đổi hoàn toàn quan điểm.
Do đó, những phát biểu mới nhất có vẻ sẽ không gây nguy cơ nào đối với Tổng thống Ukraine, trừ khi chúng được theo sau bởi hành động. Cụ thể là gây áp lực thực tế bằng đòn bẩy Mỹ đang có trong tay: đóng cửa hệ thống liên lạc vệ tinh Starlink hoặc chặn chuyển giao thông tin tình báo.
Nếu thiếu những bước đi này hoặc biện pháp nghiêm trọng tương tự, mọi lời đe dọa chỉ đơn giản là chiêu PR để ông Trump nâng cao uy tín trên cơ sở “bảo vệ lợi ích quốc gia” và tìm thêm điểm cho bên Cộng hòa khi bầu cử giữa kỳ sắp đến.
Nhưng có thể thấy lần này ông Trump có khác so với thường lệ. Kể từ vụ tranh cãi tai tiếng tại Nhà Trắng hồi tháng 2-2025, kết thúc bằng việc ông Zelensky phải tay không rời đi trước thời hạn, ông Trump chưa bao giờ chỉ trích nhà lãnh đạo Ukraine gay gắt đến mức kêu gọi người dân nước này bầu lãnh đạo mới.
Đáng chú ý, khi đó cũng là lần đầu tiên và cho đến nay là lần cuối cùng ông sử dụng các biện pháp cưỡng chế – ngừng cung cấp vũ khí và chia sẻ thông tin tình báo, khiến ông Zelensky buộc phải thay đổi lập trường, đồng ý ngừng chiến dọc theo chiến tuyến, điều mà trước đây ông từng phản đối.
Hơn nữa, ngay cả khi Washington không mạnh tay như vậy, thái độ hiện tại của ông Trump cho thấy cơ hội để Kiev đạt được những gì họ từng muốn từ Nhà Trắng (tên lửa Patriot, khả năng sử dụng Starlink ở Nga, áp đặt “các lệnh trừng phạt khắc nghiệt” với Nga) nay càng mong manh.
Rõ ràng, mục tiêu chính mà Chính phủ Ukraine và các nhóm ủng hộ họ ở phương Tây đặt ra từ mùa xuân – đưa ông Trump trở lại “đường lối Biden” với chính sách cứng rắn đối với Nga – đã thất bại.
Diễn biến trong 24 giờ qua – từ thỏa thuận dầu diesel với Nga đến những tuyên bố gay gắt nhằm vào ông Zelensky – cho thấy việc bình thường hóa quan hệ với Nga vẫn là ưu tiên hàng đầu trong chương trình nghị sự của ông Trump.
Thậm chí, như việc dỡ bỏ lệnh trừng phạt đối với nhiên liệu diesel của Nga ngày 9-10 đã chứng minh, lần đầu tiên người Mỹ bắt đầu tách biệt vấn đề này khỏi việc chấm dứt xung đột ở Ukraine.
Động thái trên thường được coi là một chiêu trò tranh cử: ông Trump cần khẩn cấp giảm giá dầu diesel trước cuộc bầu cử giữa kỳ của 2 viện, vì thế mới nhượng bộ ông Putin và chỉ trích gay gắt Kiev vì tấn công nhà máy lọc dầu.
Tuy nhiên, thứ nhất, khối lượng diesel cung cấp trong tháng 10 mà hai nhà lãnh đạo đã nhất trí rất nhỏ, khó có thể làm giảm giá nhiên liệu trên toàn cầu. Thứ hai, việc nới trừng phạt không dừng ở thời điểm kết thúc chiến dịch tranh cử vào tháng 11 mà kéo dài đến tháng 4 năm sau (theo báo Izvestia của Nga, giấy phép tạm thời của Washington có hiệu lực đến ngày 7-4-2027).
Bởi vậy, không loại trừ những thỏa thuận toàn diện hơn giữa Matxcơva và Washington. Và chúng đang bị cản trở bởi ông Zelensky, người mà theo lời ông Trump, “không muốn chấm dứt chiến tranh, không muốn đạt được thỏa thuận”.
Nhìn chung, ông Trump đã nhiều lần khẳng định bình thường hóa quan hệ với Nga, nhằm củng cố vị thế của Mỹ trong bối cảnh toàn cầu mới, vẫn quan trọng hơn vấn đề Ukraine.
Tất nhiên, không phải tất cả mọi người trong Nhà Trắng đều cùng quan điểm này với ông Trump, và người châu Âu cũng vậy. Điều đó đến nay đã giúp ngăn chặn các bước đi quyết liệt của Tổng thống Mỹ nhằm gây áp lực lên Kiev.
Trong cuộc họp báo ngày 10-10, Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố: “Tôi nghĩ đã đến lúc Ukraine chọn một tổng thống mới. Tôi đề nghị Ukraine có một nhà lãnh đạo mới có thể đạt được thỏa thuận” – Ảnh: DWS
Châu Âu trong thế khó
Câu hỏi quan trọng là liệu các nhà lãnh đạo châu Âu có bảo vệ ông Zelensky khỏi cơn thịnh nộ của ông Trump lần này, giống như sau vụ bê bối tại Phòng Bầu dục hồi tháng 2-2025? Và liệu họ có cố gắng thuyết phục ông chủ Nhà Trắng không ép Kiev từ bỏ các cuộc tấn công vào nhà máy lọc dầu, như năm ngoái từng vận động để ông Zelensky không bị buộc rút quân khỏi Donbass?
Bản thân châu Âu cũng đang rất khó khăn. Tình trạng thiếu hụt năng lượng toàn cầu đã làm tăng mạnh sự phụ thuộc vào nguồn cung của Mỹ, đồng thời khiến châu lục này càng quan tâm đến việc giảm giá toàn cầu – điều chỉ có thể xảy ra khi chấm dứt các cuộc tấn công vào nhà máy lọc dầu của Nga và nối lại xuất khẩu dầu diesel của nước này.
Căng thẳng leo thang với Matxcơva cũng làm tăng mạnh tầm quan trọng của sự hỗ trợ quân sự từ Mỹ, bởi thiếu nó, châu Âu không thể đạt cân bằng hạt nhân với Nga.
Trong khi đó, thái độ của châu Âu đối với ông Zelensky, sau một loạt vụ bê bối tham nhũng gần đây, ngày càng chia rẽ và bối rối. Có thể thấy điều này trong tuyên bố mới nhất của Thủ tướng Slovakia Robert Fico trên trang Facebook cá nhân: “Thỏa thuận giữa ông Vladimir Putin và ông Donald Trump về việc cung cấp nhiên liệu diesel của Nga cho Mỹ cho thấy sự ngây thơ của giới lãnh đạo chính trị EU.
Mỹ sẽ có được nhiên liệu diesel rẻ hơn, Nga sẽ có được nguồn thu ngân sách, còn chúng ta EU sẽ được đền đáp cho các chính sách quân sự thù địch, các lệnh trừng phạt và những lời rao giảng đạo đức của mình bằng giá nhiên liệu diesel lên tới 3 euro/lít, và có thể là tình trạng thiếu hụt chúng”.
Về phần mình, Cao ủy viên đặc trách đối ngoại EU Kaja Kallas bày tỏ ngạc nhiên trước thỏa thuận này và không hiểu tại sao Tổng thống Mỹ lại quyết định từ bỏ các lệnh trừng phạt.
Tất nhiên, châu Âu có thể hy vọng vào thất bại của Đảng Cộng hòa trong cuộc bầu cử Quốc hội và việc chuyển giao quyền kiểm soát cho Đảng Dân chủ. Khi đó, vị thế của ông Trump, kể cả trên mặt trận đối ngoại, sẽ suy yếu đáng kể, làm giảm khả năng Mỹ đột ngột thay đổi chính sách đối ngoại.
Nhưng Quốc hội khóa mới phải sang năm mới nhóm họp. Vài tháng tới, cả hai viện vẫn do Đảng Cộng hòa kiểm soát, nên ông Trump còn đủ đòn bẩy để làm cho cuộc sống “khó chịu” hơn đối với người châu Âu và vẫn có thể có thời gian làm nhiều việc ông mong muốn.
Vì vậy, vẫn chưa rõ các nhà lãnh đạo EU và Anh sẽ lựa chọn như thế nào: ủng hộ ông Zelensky vô điều kiện hay khuyên nhà lãnh đạo Ukraine giữ bình tĩnh và ít nhất là ngừng các cuộc tấn công tại các nhà máy lọc dầu trong vài tháng.
Điều quan trọng hơn nữa là những vấn đề ngày càng gia tăng của phương Tây đang đặt ra thách thức cho giới tinh hoa của họ, bất kể đảng phái nào, trong việc thay đổi chiến lược để “rút lui” khỏi cuộc xung đột ở Ukraine vốn ngày càng khó khăn, tốn kém, cũng như trong quan hệ với Liên bang Nga.
Ba biện pháp khuyến khích của Mỹ
Theo báo The New York Times (NYT), Mỹ đã chuẩn bị ba biện pháp khuyến khích để đổi lấy việc Nga đình chỉ tấn công các cơ sở năng lượng hoặc tàu chiến của Ukraine.
Thứ nhất, giải phóng hàng tỉ đô la tài sản của Nga vẫn bị đóng băng ở phương Tây; theo nguồn tin của NYT, đây là động lực cho một lệnh ngừng bắn, chứ không phải phần thưởng sau đó.
Thứ hai, sửa đổi kế hoạch bán một số tài sản của Lukoil, liên quan thỏa thuận trị giá hàng tỉ đô la với nhóm nhà đầu tư Trung Đông, trong đó một số có quan hệ kinh doanh với các nhà đàm phán Mỹ.
Thứ ba, cho phép Belarus xuất khẩu phân bón kali.