Ẩn sau cuộc săn lùng tội phạm, “Sự im lặng của bầy cừu” biến cái ác thành chiếc gương soi thấu nỗi sợ và sang chấn tinh thần của con người.
* Bài viết tiết lộ nội dung phim
Năm 10 tuổi, tại một trang trại hẻo lánh ở Montana, Mỹ, Clarice Starling (Jodie Foster) bàng hoàng thức giấc giữa đêm bởi tiếng kêu của bầy cừu non bị đưa đi giết mổ. Clarice mở cổng chuồng, cố giải thoát chúng, nhưng đàn cừu chỉ đứng luẩn quẩn trong bóng tối. Cô ôm lấy một con, lao vào đêm lạnh giá với hy vọng cứu được ít nhất một sinh linh. Con cừu quá nặng, cô chỉ đi được vài dặm trước khi bị xe cảnh sát trưởng tìm thấy. Kết cục, con cừu bị giết, để lại trong Clarice nỗi ám ảnh về sự bất lực trước cái ác.
Lớn lên, Clarice trở thành thực tập sinh FBI, bước vào môi trường điều tra nơi cô thường xuyên bị đồng nghiệp nam soi xét và xem nhẹ. Được giao thẩm vấn Hannibal Lecter (Anthony Hopkins) để truy lùng Buffalo Bill, Clarice buộc phải đánh đổi những ký ức tuổi thơ đau đớn lấy manh mối phá án theo luật “có qua có lại”. Dưới ánh mắt thấu thị của kẻ tâm thần, khát khao cứu nạn nhân của cô thực chất là nỗ lực tuyệt vọng nhằm chuộc lại sự bất lực năm xưa trước tiếng thét của bầy cừu non.
Trailer “Sự im lặng của bầy cừu” (The Silence of the Lambs). Video: Amazon MGM Studios
Ra mắt tháng 2/1991 – thời điểm được xem là mùa thấp điểm của phòng vé Bắc Mỹ, dự án ban đầu không được kỳ vọng trở thành ứng viên Oscar. Thế nhưng, tác phẩm gây bất ngờ khi giành cả năm tượng vàng quan trọng nhất, gồm Phim hay nhất, Đạo diễn, Nam chính, Nữ chính và Kịch bản chuyển thể xuất sắc. Sau 35 năm, Sự im lặng của bầy cừu trở lại rạp Bắc Mỹ hồi cuối tháng 4 với bản phục chế 4K, sau đó có mặt trên Netflix tại một số thị trường quốc tế, trong đó có Việt Nam vào đầu tháng 10.
Với kinh phí 19 triệu USD, đạo diễn Jonathan Demme tiếp cận thể loại giật gân tâm lý qua những cuộc đối thoại giữa hai nhân vật chính, đi sâu vào suy nghĩ của kẻ ác lẫn người thực thi công lý. Theo giới phê bình, sức hút của bộ phim nằm ở cuộc đấu trí giữa hai nhân vật chính khi mỗi người tìm cách khai thác điểm yếu của đối phương để giành quyền chủ động.
Biên kịch Ted Tally tạo nên cấu trúc ba tầng áp lực đè lên vai Clarice. Cốt truyện đặt nữ chính vào cuộc đua với thời gian, trả giá bằng tổn thương tinh thần để tiến gần tới sự thật. Qua từng câu hỏi của Lecter, chân dung Buffalo Bill dần lộ diện. Việc hắn nhét kén bướm vào cổ họng nạn nhân như một đặc trưng bệnh hoạn, gắn với khát khao chuyển hóa mà Hannibal Lecter từng nói: từ sâu bọ thành kén, rồi vươn mình thành vẻ đẹp. Theo trang International Psychoanalysis, dưới lăng kính phân tâm học, hành vi này có thể xem là một cuộc “thoát xác” mang tính hủy diệt. Hắn tìm kiếm sự tái sinh bằng cách xâm phạm thân xác và hủy hoại nạn nhân.
Sự giằng xé nội tâm đẩy lên cao trào nhờ kỹ thuật dàn cảnh bất đối xứng. Theo chuyên trang điện ảnh No Film School, trong các cảnh đối thoại với Clarice dưới hầm giam giữ, tài tử Anthony Hopkins luôn nhìn thẳng vào tâm ống kính máy quay, khiến người xem có cảm giác đang bị bác sĩ ăn thịt người “soi thấu” tâm can. Ngược lại, nhân vật của Jodie Foster lại diễn với ánh nhìn chệch góc máy từ 3 đến 5 độ. Thủ pháp góc nhìn chủ quan bất đối xứng xóa bỏ khoảng cách an toàn của khán giả, để họ trải qua nỗi sợ giống nữ chính.
Các diễn viên chính trong phim, từ trái qua: Anthony Hopkins, Jodie Foster và Scott Glenn. Ảnh: Amazon MGM Studios
Tính đa tầng trong kịch bản còn được đạo diễn Jonathan Demme khắc họa qua biểu tượng bướm đêm và tiếng thét của bầy cừu. Trên poster, con bướm che miệng Clarice mang họa tiết đầu lâu được ghép từ hình ảnh bảy người phụ nữ khỏa thân trong In Voluptas Mors (1951) – tác phẩm nhiếp ảnh siêu thực do Philippe Halsman thực hiện cùng Salvador Dalí. Chi tiết này ẩn dụ cho cái chết, sự câm lặng và thân phận người phụ nữ bị biến thành con mồi.
Nếu hình tượng bướm đêm phản chiếu những ảo tưởng lệch lạc, tiếng kêu đàn cừu là chìa khóa để hiểu động lực của Clarice và ý nghĩa tên phim. Ký ức tại trang trại Montana trở thành vết thương đeo bám suốt cuộc đời. Trong tâm trí cô, mỗi nạn nhân dưới tay Buffalo Bill gợi nhắc những sinh linh bất lực năm xưa. Cuộc truy lùng sát nhân vì thế còn là nỗ lực cứu chuộc quá khứ. Clarice tin chỉ khi bảo vệ được những người vô tội, cô mới có thể tìm thấy sự bình yên trong tâm hồn.
Bên cạnh mặt hình ảnh, âm thanh đóng vai trò như chiếc bẫy vô hình. Bối cảnh nhà tù không bao giờ yên tĩnh, luôn có tiếng rền rĩ tầng số thấp phát ra từ hệ thống thông gió ngầm, pha lẫn tiếng nước nhỏ giọt ngắt quãng và tiếng kim loại ma sát từ xa.
Những âm nền ngấm ngầm kích thích nỗi sợ của con người, khiến khán giả thấy bất an, căng thẳng ngay cả khi nhân vật chưa hề mở lời. Đến khi Lecter lên tiếng, Demme cắt bỏ toàn bộ tạp âm nền. Sự tĩnh lặng xuất hiện, biến giọng nói bình thản, trầm ấm của kẻ sát nhân thành thứ âm thanh duy nhất tồn tại.
Hình tượng bác sĩ tâm thần Hannibal Lecter là một trong những vai diễn đáng nhớ trong sự nghiệp tài tử Anthony Hopkins. Ảnh: Amazon MGM Studios
Tác phẩm đặt hai diễn viên chính vào bài thử thách về mặt cảm xúc và kỹ thuật diễn xuất. Theo Yahoo Movies, Hopkins xây dựng giọng Lecter từ siêu máy tính HAL 9000 ở phim 2001: A Space Odyssey, lối phát âm sang trọng từ Katharine Hepburn và âm sắc đặc trưng của Truman Capote. Thái độ lạnh lùng được ông mô phỏng từ Christopher Fettes – giáo sư kịch nghệ tại Học viện Hoàng gia Kịch nghệ (RADA).
Jodie Foster chuẩn bị cho vai Clarice Starling bằng việc tìm hiểu trải nghiệm của phụ nữ trong lực lượng hành pháp, làm việc với đặc vụ FBI Mary Ann Krause. Từ chia sẻ của Krause rằng từng có lúc phải trốn vào ôtô để khóc vì áp lực công việc, Foster đề xuất đưa thêm phân cảnh Clarice nghẹn ngào bên chiếc xe sau màn đấu trí đầu tiên với Lecter. Cảnh quay phát sinh ngoài kịch bản trở thành điểm nhấn, cho thấy lằn ranh giữa kỷ luật thép và nỗi sợ bản năng của một phụ nữ trẻ.
Nhân vật Buffalo Bill xây dựng từ ba vụ án có thật, gồm thủ đoạn giả bị thương của Ted Bundy để lừa nạn nhân vào xe, hành vi lột da của Ed Gein và căn hầm giam giữ con mồi của Gary Heidnik. Điểm sáng của vai diễn nằm ở việc Ted Levine đề xuất và ngẫu hứng phân cảnh khiêu vũ trước gương với ca khúc Goodbye Horses dựa theo tiểu thuyết gốc. Cảnh ảo tưởng lột xác của kẻ sát nhân trở thành một trong những trường đoạn ám ảnh nhất lịch sử điện ảnh.
Suốt 35 năm, Sự im lặng của bầy cừu đứng vững như một trong những tượng đài của Hollywood, nhắc người xem bóng tối đáng sợ nhất không nằm dưới đáy sâu của những căn hầm ngục mà trú ngụ trong “vết thương lòng” chưa bao giờ nguôi ngoai của một con người.