Ý tưởng biến Hormuz thành lãnh thổ Mỹ của ông Trump không chỉ đối mặt phản ứng từ Iran mà còn vướng những giới hạn pháp lý về chủ quyền và luật quốc tế.
Tổng thống Donald Trump ngày 14/8 gây bất ngờ khi tuyên bố sẽ sớm biến eo biển Hormuz “thành lãnh thổ Mỹ” sau khi đánh bại Iran. Theo ông, Mỹ trên thực tế đã kiểm soát khu vực này nhờ lệnh phong tỏa đối với các cảng của quốc gia Hồi giáo.
“Chúng ta đã áp phong tỏa ở Hormuz. Không tàu nào có thể đi qua trừ khi Mỹ cho phép”, ông Trump tiếp tục.
Diễn biến lập tức làm dấy lên câu hỏi liệu Tổng thống Mỹ có khả năng thực hiện ý tưởng này về mặt pháp lý hay không, dù chưa rõ ông có nghiêm túc với tuyên bố này hay không.
Ông Trump phát biểu tại học viện cảnh sát Mỹ ở New York ngày 14/8. Video: CBS News
Iran không có chủ quyền đối với toàn bộ eo biển Hormuz theo luật pháp quốc tế, bao gồm Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS), mà chỉ có quyền đối với một số vùng ven biển gần biên giới nước này.
UNCLOS công nhận chủ quyền của quốc gia ven biển đối với lãnh hải, nhưng giới hạn phạm vi lãnh hải ở mức 12 hải lý (khoảng 22 km), đồng thời quy định tàu thuyền được hưởng quyền qua lại “không thể bị cản trở”.
Eo biển Hormuz nằm trong vùng biển quốc tế, kẹp giữa bờ biển của Iran và Oman. Tại điểm hẹp nhất, eo biển chỉ rộng khoảng 21 hải lý (39 km) – đồng nghĩa với việc vùng lãnh hải 12 hải lý của hai nước này bị chồng lấn lên nhau.
Dù cả Mỹ và Iran đều chưa phê chuẩn UNCLOS, các quy định của công ước về các eo biển quốc tế vẫn được công nhận rộng rãi như tập quán quốc tế.
Tuyến đường biển này gần như đã tê liệt kể từ khi chiến sự Trung Đông nổ ra. Tàu thuyền di chuyển qua Hormuz hiện chỉ có thể dựa vào hải trình phía bắc qua lãnh hải Iran, hoặc tuyến phía nam sát bờ biển Oman. Iran cảnh báo không đảm bảo an toàn cho phương tiện quá cảnh mà không thông báo trước với Tehran, trong khi Mỹ vẫn duy trì biện pháp phong tỏa từ giữa tháng 4.
Tuy nhiên, kiểm soát trên thực tế không đồng nghĩa với chủ quyền lãnh thổ. Cựu quan chức Bộ Tư pháp Mỹ Bruce Fein còn lưu ý rằng ông Trump cũng không có thẩm quyền hiến định để tự sáp nhập lãnh thổ.
“Hiến pháp Mỹ yêu cầu phải có một hiệp ước được Thượng viện phê chuẩn hoặc một đạo luật để sáp nhập lãnh thổ, tương tự từng áp dụng với Louisiana hay Hawaii”, ông Fein nói.
Nói cách khác, ông Trump không thể chỉ ký một sắc lệnh để biến Hormuz thành lãnh thổ Mỹ. Việc dùng hải quân kiểm soát eo biển không đồng nghĩa Washington có chủ quyền tại đây. Vấn đề còn nghiêm trọng hơn nếu Mỹ sử dụng vũ lực để áp đặt yêu sách. Ông Fein cảnh báo hành động này có thể bị xem là hành vi chiến tranh và vi phạm Hiến chương Liên Hợp Quốc.
Chuyên gia luật quốc tế Natalie Klein, phó hiệu trưởng Đại học New South Wales, Australia, cho rằng tuyên bố của ông Trump chỉ có thể có cơ sở pháp lý nhất định nếu Mỹ đang kiểm soát eo biển Hormuz với tư cách cường quốc chiếm đóng, như từng thực hiện tại Nhật Bản ngay sau Thế chiến II.
“Nhưng trong trường hợp đó, Mỹ phải kiểm soát về mặt quân sự đối với Iran, hoặc ít nhất là các khu vực ven biển của nước này”, bà Klein nói.
David Tafuri, cựu quan chức Bộ Ngoại giao Mỹ, cũng cho rằng Washington không thể đơn phương biến Hormuz thành lãnh thổ của mình.
“Câu trả lời ngắn gọn là không. Mỹ không thể chỉ kiểm soát một tuyến đường thủy quốc tế rồi tuyên bố nơi đó thuộc lãnh thổ của mình. Đó sẽ là một hành động vượt quá giới hạn pháp lý”, ông Tafuri nói với The Hill.
Tổng thống Mỹ Donald Trump phát biểu tại Garden City, New York ngày 14/8. Ảnh: AP
Ngoài những vấn đề pháp lý, việc biến Hormuz thành lãnh thổ Mỹ còn đòi hỏi Washington phải duy trì một mức độ kiểm soát quân sự chưa từng có tại khu vực, đặt ra bài toán lớn đối với chính quyền ông Trump.
Chiến sự với Iran đã kéo dài sang tháng thứ 6 và Mỹ đang phải đối mặt với áp lực từ chi phí quân sự, giá nhiên liệu và dư luận trong nước. Kết quả một khảo sát do Reuters/Ipsos thực hiện cho thấy chỉ khoảng 35% người Mỹ ủng hộ cuộc chiến. Giá xăng trung bình tại Mỹ đã vượt 4 USD một gallon.
Paul Musgrave, phó giáo sư chính trị tại Đại học Georgetown, Qatar, cho rằng ông Trump thường đưa ra những tuyên bố như vậy chủ yếu để hướng tới công chúng Mỹ, đặc biệt là nhóm cử tri ủng hộ ông.
Ông Musgrave lưu ý rằng cần nhớ Tổng thống Trump có xuất thân từ truyền hình thực tế Mỹ và có phong cách phát ngôn mạnh, thường đưa ra những tuyên bố gây chú ý.
“Trong một số trường hợp, bạn cần xem xét nghiêm túc những gì ông ấy nói, nhưng không nên hiểu mọi lời theo nghĩa đen”, theo ông Musgrave. “Tuyên bố về Hormuz cũng nên được nhìn nhận theo cách này, bởi việc biến eo biển thành lãnh thổ Mỹ là điều không thể thực hiện cả về thực tế lẫn pháp lý”.
Các hải trình hiện được tàu thuyền sử dụng để đi qua eo biển Hormuz. Đồ họa: CNN
Iran phản ứng gay gắt trước tuyên bố của ông Trump. Người đứng đầu cơ quan tư pháp Iran Gholam-Hossein Mohseni-Eje’i chỉ trích Tổng thống Mỹ “nói những điều vô nghĩa và sai sự thật”, phản ánh “những ảo tưởng” của ông chủ Nhà Trắng.
Thứ trưởng Ngoại giao Iran Kazem Gharibabadi cũng bác bỏ yêu sách của Mỹ. Thứ trưởng Gharibabadi khẳng định eo biển Hormuz “đã, đang và sẽ là của Iran”, chỉ đóng hoặc mở theo quyết định từ Tehran.
“Eo biển Hormuz không thể bị chiếm bằng một bài đăng trên mạng xã hội, tàu sân bay, một sắc lệnh hay bài phát biểu tranh cử. Iran không sợ những lời đe dọa và cũng không khuất phục trước những màn phô trương sức mạnh”, ông Gharibabadi cho hay.
Như Tâm (Theo Al Jazeera, The Hill, Reuters)