Thỏa thuận an ninh mới vừa tạo dư địa để Mỹ tăng hiện diện tại Greenland, vừa giúp hòn đảo giảm bất ổn, thu hút đầu tư và mở rộng cơ hội phát triển kinh tế.
Sau nhiều tháng căng thẳng, Mỹ, Đan Mạch và Greenland cuối tuần trước đạt thỏa thuận mang tính đột phá về hòn đảo lớn nhất thế giới, góp phần giải quyết mối bất đồng an ninh lớn nhất giữa Washington và Copenhagen cũng như cả châu Âu thời gian qua.
Nội dung thỏa thuận chưa được công bố, nhưng các quan chức Mỹ, Đan Mạch và Greenland cho biết văn bản này có thể dựa trên hiệp ước năm 1951, được sửa đổi năm 2004, vốn đã cho phép Mỹ triển khai quân và xây dựng căn cứ trên hòn đảo án ngữ Bắc Cực.
Tổng thống Donald Trump tuyên bố thỏa thuận trao cho Washington “quyền kiểm soát an ninh vĩnh viễn” tại Greenland. Trong khi đó, Thủ tướng Đan Mạch Mette Frederiksen nhấn mạnh văn kiện này “công nhận chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ” của Copenhagen.
“Đó sẽ là một thỏa thuận vẹn cả đôi đường vì tất cả các bên đều được hưởng lợi. Chúng ta cần gạt sang một bên những bất đồng đã đeo bám suốt gần hai năm qua, không chỉ với mỗi người dân mà cả cộng đồng doanh nghiệp”, Naaja Nathanielsen, nghị sĩ và từng là bộ trưởng phụ trách kinh doanh và tài nguyên khoáng sản của Greenland, nói.
Một góc thành phố Nuuk, Greenland ngày 19/1. Ảnh: AP
Một quan chức Bộ Ngoại giao Mỹ nói với Reuters rằng thỏa thuận cấm các quốc gia ngoài khối NATO xây dựng căn cứ tại Greenland. Người này thêm rằng chỉ Mỹ và các đồng minh mới được phép thực hiện “các khoản đầu tư nhạy cảm” trên hòn đảo, dù bản chất cụ thể của những khoản đầu tư này hiện vẫn chưa rõ.
Quan chức này cũng cho biết Mỹ sẽ được tiếp cận, đặt căn cứ và sử dụng vĩnh viễn không phận của Greenland.
Trong một bài đăng trên mạng xã hội Truth Social, ông Trump cho biết Mỹ sẽ “có toàn quyền thực hiện những việc cần thiết tại Greenland nhằm bảo đảm và bảo vệ an ninh của cả Greenland và Mỹ”. Ông Trump nói thêm rằng Mỹ sẽ sớm tăng cường hiện diện quân sự trên hòn đảo này, nhưng không nêu cụ thể.
Theo các quan chức Mỹ và Đan Mạch, một điểm mới trong thỏa thuận là văn bản này vẫn có hiệu lực nếu Greenland giành độc lập, tách khỏi Đan Mạch hoặc liên minh NATO tan rã.
Vị trí Greenland. Đồ họa: Britannica
Greenland là đảo lớn nhất thế giới, nằm gần Bắc Mỹ, giữa Đại Tây Dương và Bắc Băng Dương. Đây là lãnh thổ tự trị của Đan Mạch, có dân số 57.000 người và diện tích khoảng 2,16 triệu km2.
Hòn đảo nằm trên tuyến đường ngắn nhất từ Bắc Mỹ tới châu Âu, khiến nó trở thành địa điểm chiến lược quan trọng với Washington. Nơi đây cũng sở hữu nguồn tài nguyên thiên nhiên phong phú, gồm dầu mỏ, khí đốt và đất hiếm, khiến tầm quan trọng chiến lược của hòn đảo càng gia tăng.
Greenland trở thành tâm điểm bất đồng giữa Mỹ với Đan Mạch cũng như cả châu Âu, sau khi ông Trump nhiều lần đe dọa kiểm soát hòn đảo chiến lược này, kể cả bằng vũ lực nếu cần thiết.
Đây là lần đầu tiên một lãnh đạo Mỹ không loại trừ biện pháp quân sự với vùng lãnh thổ của một thành viên NATO. Để giải thích cho sự quyết liệt này, ông Trump từng nói hòn đảo “cực kỳ quan trọng đối với an ninh quốc gia của Mỹ”.
Greenland có vị trí địa lý chiến lược đối với năng lực phòng thủ tên lửa của Mỹ kể từ thời Chiến tranh Lạnh, bởi mạng lưới radar cảnh báo sớm ở đây có thể nhanh chóng phát hiện các tên lửa đạn đạo xuyên lục địa đang nhắm tới Mỹ.
Trong hàng chục năm qua, giới hoạch định quân sự Mỹ đã coi Greenland là “tiền đồn phòng thủ không thể thay thế”. Nước này đã xây dựng căn cứ không quân Thule, nay là căn cứ vũ trụ Pituffik, ở phía bắc hòn đảo theo thỏa thuận quốc phòng với Đan Mạch hồi năm 1951.
“Greenland là điểm giám sát thuận lợi mà ít khu vực nào sánh được đối với mọi cấu trúc phòng thủ được thiết kế để đánh chặn mối đe dọa ngay từ giai đoạn khai hỏa”, Ayush Pandey, cây viết của tờ Times of India, từng nhận định.
Bà Frederiksen cho rằng thỏa thuận mới sẽ củng cố “an ninh chung của chúng ta” tại Bắc Cực và khu vực Bắc Đại Tây Dương, do đó cũng có lợi cho NATO và châu Âu.
Không chỉ liên quan đến an ninh, thỏa thuận còn được kỳ vọng mang lại lợi ích kinh tế. Nền kinh tế của hòn đảo này vốn tăng trưởng chậm, kém đa dạng và phụ thuộc vào hơn một tỷ USD tiền trợ cấp hàng năm từ Copenhagen và Liên minh châu Âu.
“Thỏa thuận này loại bỏ sự bất ổn địa chính trị lớn vốn bao trùm lên Greenland trong năm qua”, Larry Swets, chủ tịch Greenland Energy, đơn vị dự định chi 60 triệu USD để khoan thăm dò dầu khí ở phía đông hòn đảo, cho hay.
Căn cứ Vũ trụ Pituffik ở Greenland hồi tháng 10/2023. Ảnh: Reuters
Swets thêm rằng “sự rõ ràng và ổn định” sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho các khoản đầu tư dài hạn, giảm rủi ro mà các nhà đầu tư lo ngại, đồng thời giúp thu hút nguồn vốn tư nhân mà Greenland cần để phát triển tài nguyên, cơ sở hạ tầng và kinh tế.
Bà Naaja Nathanielsen cũng cho rằng thỏa thuận sẽ tạo thuận lợi cho các khoản đầu tư vào Greenland. “Tôi nhận thấy sự quan tâm đầu tư từ phía Mỹ ngày càng tăng trong những năm gần đây và chúng tôi muốn phát triển dựa trên đà quan tâm đó”, bà nói.
Lời đe dọa sáp nhập hòn đảo của ông Trump từng khiến người dân Greenland và Đan Mạch hoài nghi sâu sắc về các nhà đầu tư Mỹ, đặc biệt là những người có mối liên hệ với chính quyền. Thỏa thuận mới công bố có thể giúp xua tan những nghi ngại đó.
Drew Horn, cựu quan chức dưới thời ông Trump, đang triển khai dự án đất hiếm và trung tâm dữ liệu AI chạy bằng thủy điện tại Greenland. Tuy nhiên, dự án của ông từng bị truyền thông Đan Mạch cáo buộc là một phần của chiến dịch gia tăng ảnh hưởng ngầm với hòn đảo.
Horn gọi những cáo buộc này là “hoang đường”. Ông cho biết đã âm thầm tham gia định hình thỏa thuận, với hy vọng nó sẽ giúp thu hút các nhà đầu tư Mỹ vào những dự án tại Greenland, trong đó có dự án của ông.
“Việc công khai thỏa thuận đã loại bỏ những lo ngại từng bao trùm vấn đề này. Giờ đây mọi người có thể nhìn nhận đúng bản chất công việc của tôi mà không còn đưa ra những lời cáo buộc như trước”, ông nói.
Người dân theo dõi thông tin về Tổng thống Donald Trump tại một quán cafe ở Nuuk, Greenland ngày 21/1. Ảnh: AFP
Christian Keldsen, giám đốc điều hành Hiệp hội Doanh nghiệp Greenland, nhận định thỏa thuận mới vẫn chưa gỡ bỏ hoàn toàn rào cản với nguồn vốn nước ngoài, như hạn chế về quyền sở hữu cơ sở hạ tầng, các công trình năng lượng và bất động sản, cùng những quy định về môi trường và pháp luật.
Tuy nhiên, các công ty và nhà đầu tư Mỹ có thể tận dụng những lĩnh vực được quan tâm, trong đó có du lịch, vốn tăng trưởng đáng kể từ nhiệm kỳ đầu của ông Trump. Năm 2025, hãng hàng không United Airlines mở đường bay thẳng theo mùa từ Newark đến thủ phủ Nuuk của Greenland, rút ngắn thời gian cho du khách Mỹ đến hòn đảo.
Trong các cuộc đàm phán gần đây, Đan Mạch, Greenland và Mỹ đã thảo luận về việc xây mới hoặc mở lại các căn cứ tại ba địa điểm mà Mỹ từng triển khai quân đồn trú trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh.
Ông Keldsen nhận định các kế hoạch như vậy nhiều khả năng sẽ mang lại cơ hội kinh tế cho các nhà thầu phụ Greenland trong mảng xây dựng, cung cấp suất ăn, vệ sinh và nhiều dịch vụ khác cho lính Mỹ đồn trú.
“Tôi chắc chắn rằng điều này sẽ mang lại lợi ích cho các doanh nghiệp Greenland, tương tự nhiều nơi khác có căn cứ Mỹ trên thế giới”, ông nói.
Thanh Tâm (Theo WSJ, NY Times, Sky News)