Trung tướng Đỗ Triệu Phong nói về giới hạn 20% AI, phim ngắn và cuộc cạnh tranh mới trong nghề báo

Đằng sau con số đang thu hút chú ý ấy là câu hỏi lớn hơn, nhà báo nên dùng AI đến đâu, làm gì để tác phẩm vẫn mang dấu ấn trí tuệ, trải nghiệm của con người?

Trao đổi với Tuổi Trẻ trước Liên hoan truyền hình, phát thanh, điện ảnh Công an nhân dân lần thứ 15 diễn ra từ ngày 22 đến 27-10 tại Hà Nội, Trung tướng Đỗ Triệu Phong – Cục trưởng Cục Truyền thông Công an nhân dân, Trưởng ban tổ chức – đưa ra nhiều góc nhìn từ hoạt động sản xuất báo chí, truyền hình, điện ảnh.

Vì sao liên hoan quy định tác phẩm dự thi chỉ được sử dụng tối đa 20% AI?

* Thưa ông, tại sao liên hoan năm nay chọn mức sử dụng AI tối đa khoảng 20% cho tác phẩm dự thi? Con số này có cơ sở khoa học nào không?

– Tôi cho rằng phải nhìn nhận thẳng thắn, ở giai đoạn hiện nay, ngay những người tổ chức, chấm giải cũng đang tiếp tục tìm hiểu cách nhận diện, đánh giá việc sử dụng AI trong tác phẩm.

Chúng ta chưa có một thước đo kỹ thuật đủ hoàn chỉnh để có thể khẳng định bao nhiêu phần trăm là tối ưu cho tất cả thể loại. Vì vậy, mốc 20% trước hết là một giới hạn được đặt ra trong kỳ liên hoan này để có căn cứ ban đầu cho việc theo dõi, kiểm chứng, tổng kết.

Bên cạnh đó cần xem người làm nghề đã sử dụng AI vào những việc gì, hiệu quả đến đâu, có làm thay đổi cấu trúc, chất lượng tác phẩm hay không. Từ kết quả thực tế mới có thể thảo luận tiếp một cách nghiêm túc.

Tại sao không phải 80% mà là 20%? Bởi ở bước đầu, chúng tôi muốn nhấn mạnh phần sáng tạo do con người quyết định. Nhưng tôi cũng không xem con số ấy là bất biến. AI thay đổi rất nhanh. Đến kỳ liên hoan sau, thậm chí ngay trong quá trình tác nghiệp hằng ngày, những câu hỏi, cách đánh giá của chúng ta có thể đã khác.

* Nói “20% AI” thì dễ hiểu về mặt thông điệp, nhưng khi chấm một tác phẩm cụ thể, 20% phải tính theo thời lượng hình ảnh, khối lượng công việc hay mức độ can thiệp vào nội dung?

– Đó là câu hỏi rất cần được làm rõ. Không thể chỉ nhìn thấy một hình ảnh có hiệu ứng AI rồi suy ra toàn bộ tỉ lệ đóng góp của công nghệ. Dùng AI để gợi ý cấu trúc kịch bản, tìm tài liệu tham khảo, dựng hình minh họa và tạo giọng đọc là những thao tác khác nhau về bản chất, ảnh hưởng đến tác phẩm.

Theo tôi, khi tiếp tục hoàn thiện cách đánh giá, điều nên quan tâm trước hết là tính minh bạch của quy trình sản xuất, khâu nào có dùng AI, đầu ra được kiểm tra ra sao, phần nào là tư liệu xác thực, phần nào chỉ có tính minh họa. Các tiêu chí cần đủ rõ để người dự thi hiểu và ban giám khảo có cơ sở xem xét nhất quán.

Không nên biến một tỉ lệ phần trăm thành phép tính cơ học rồi bỏ qua chất lượng, sự trung thực của tác phẩm. Đây mới là hướng trao đổi về nghiệp vụ, để trở thành quy chuẩn chính thức cần có nghiên cứu, thử nghiệm và hướng dẫn cụ thể.

AI hỗ trợ nhà báo, nhưng không thể thay thế trách nhiệm kiểm chứng thông tin

* Trong thực tế, AI có thể giúp phóng viên những việc gì mà ông cho là đáng sử dụng?

– Tôi nghĩ không nên cực đoan theo cách cấm hẳn, cũng không nên ngược lại là việc gì cũng giao cho máy. Trí tuệ nhân tạo do con người làm ra thì cuối cùng vẫn phải phục vụ con người. Với nhà báo, có những việc AI hỗ trợ rất tốt, nhất là tổng hợp khối lượng tài liệu lớn, gợi mở cách tiếp cận, rút ngắn một số công đoạn nghiên cứu, xử lý thông tin ban đầu.

Trước đây, muốn nghiên cứu một nhân vật hoặc một vấn đề, có khi chúng ta phải đọc rất nhiều tài liệu mới hình dung được các hướng cần tìm hiểu. Bây giờ, nếu biết đặt yêu cầu đúng, AI có thể giúp lập một bản tổng hợp ban đầu để người làm nghề đỡ mất thời gian ở những thao tác lặp lại.

Trong lĩnh vực truyền hình và điện ảnh, công cụ này còn hỗ trợ ở công đoạn phát triển ý tưởng, phác thảo kịch bản hoặc xây dựng hồ sơ nhân vật.

Nhưng bản tổng hợp của máy không thể thay thế việc kiểm chứng. AI giúp ta tìm câu hỏi, còn một chi tiết có thật hay không, một câu chuyện nên được kể như thế nào, nhân vật có quyền được phản ánh công bằng ra sao thì nhà báo phải tự chịu trách nhiệm.

* Ông có nói AI vừa là công cụ, vừa là đối thủ cạnh tranh của người làm báo. Vì sao lại có cách nhìn như vậy?

– Bởi những công việc mang tính khuôn mẫu, thao tác lặp lại, công nghệ sẽ ngày càng làm nhanh hơn. Nếu một người làm nghề chỉ cung cấp lại thông tin có sẵn, viết lại theo mẫu hoặc dựng một sản phẩm không có phát hiện mới thì rất khó tạo ra sự khác biệt.

Tôi nghĩ phần đòi hỏi ở con người lại càng rõ, phải biết đặt vấn đề sắc sảo, có trải nghiệm, có cảm nhận về đời sống, nhận ra điều đáng kể trong một khối thông tin lớn. Tác phẩm báo chí và nghệ thuật cần đạt cả hai mặt nội dung và cách thể hiện.

Máy có thể hỗ trợ nhiều công đoạn, nhưng cái nhìn, sự lựa chọn và trách nhiệm đối với thông điệp của tác phẩm vẫn thuộc về con người.

Theo nghĩa đó, chúng ta vừa dùng AI, vừa phải tự nâng năng lực của mình để không bị những công việc mà AI làm được rất nhanh kéo xuống thành một thứ lao động thuần thao tác. Tôi cho đó là thách thức rất thực tế đối với người làm báo hôm nay.

Phim ngắn ứng dụng AI: Không chỉ nhanh, rẻ mà phải có câu chuyện đáng kể

* 29 tác phẩm điện ảnh dự thi năm nay nói lên điều gì? Theo ông, xu hướng phim ngắn sản xuất bằng công nghệ mới đang ra sao?

– Trước hết phải xem cụ thể cơ cấu, chất lượng từng loại hình sau khi chấm giải mới đánh giá thấu đáo. Điện ảnh bao gồm những cách biểu đạt khác nhau, từ phim tài liệu đến phim truyện, phim ngắn.

Khi có người đầu tư làm, có tác phẩm để đối chiếu, chúng ta mới thấy được năng lực sáng tạo, tiềm năng phát triển. Một bộ phim có khả năng cuốn người xem vào câu chuyện theo cách rất riêng. Nhưng sản xuất phim cũng tốn công sức, thời gian, chi phí.

AI đang khiến một số công đoạn của phim ngắn, nhất là hình ảnh dựng, xử lý hậu kỳ, có thể được thực hiện nhanh hơn, với mức chi phí khác trước. Đây là điều rất đáng nghiên cứu.

Tôi không muốn kết luận rằng tương lai chỉ thuộc về sản phẩm ngắn. Một câu chuyện dài có ưu thế của nó. Tác phẩm ngắn cũng có lợi thế riêng khi tiếp cận người dùng trên điện thoại, các nền tảng số. Vấn đề là hình thức phải phục vụ nội dung. Một tác phẩm hấp dẫn không chỉ vì nó ngắn, rẻ hoặc làm nhanh, mà vì nó có câu chuyện đáng kể và cách kể thuyết phục.

* Những tác phẩm về điều tra, vụ án và hoạt động của lực lượng công an có thể dùng hình ảnh AI đến đâu? Ông lo ngại rủi ro “hình như thật” làm người xem hiểu sai sự kiện không?

– Với những tác phẩm dựa trên sự kiện có thật, đây là ranh giới phải được đặt ra rất rõ. Tư liệu hiện trường, lời nói của nhân chứng, hình ảnh về một vụ việc, các tình tiết pháp lý không thể được tùy tiện tạo thêm chỉ vì công nghệ có khả năng làm như vậy.

Người xem có quyền biết đâu là hình ảnh ghi nhận thực tế, đâu là tái hiện hoặc minh họa. Nếu sử dụng công cụ để hỗ trợ đồ họa, mô phỏng hay minh họa, nhà sản xuất cần có cách thể hiện, chú thích thích hợp để không gây nhầm lẫn.

Nội dung liên quan đến dữ liệu cá nhân, hồ sơ nghiệp vụ hoặc thông tin chưa được phép công bố còn phải tuân thủ yêu cầu bảo mật và hành lang pháp lý.

Về nghề nghiệp, tôi nghĩ nguyên tắc không thay đổi, công nghệ càng có khả năng tạo ra hình ảnh giống thật, trách nhiệm xác minh và trung thực của người làm báo càng phải cao. Một hình ảnh gây ấn tượng mà làm sai lệch bản chất sự việc thì không thể coi là sản phẩm tốt.

Điều quan trọng nhất là tạo ra tác phẩm hay, đúng, có trách nhiệm, đến được với công chúng

* Nếu phải chọn một cách đánh giá hiệu quả truyền thông ngoài lượt xem, lượt nghe, ông muốn nhìn vào yếu tố nào?

– Lượt xem là một thông tin cần quan tâm nhưng không đủ. Một sản phẩm có thể được nhiều người lướt qua mà không đọng lại điều gì, ngược lại một bài phân tích phục vụ đúng nhóm công chúng có nhu cầu có thể đem lại giá trị rất rõ dù lượng truy cập không quá lớn.

Theo tôi, cần hỏi sản phẩm ấy đã giúp công chúng hiểu đúng vấn đề hơn chưa, có giải thích được quy định pháp luật, có giải đáp một băn khoăn cụ thể, có tạo thêm niềm tin từ những việc làm xác thực hay không.

Với báo chí công an, giá trị phục vụ người dân và hiệu quả thông tin về an ninh, trật tự là những tiêu chí rất quan trọng. Làm truyền thông đa nền tảng không phải chạy theo mọi chỉ số của nền tảng. Mục tiêu cuối cùng là đưa nội dung đáng tin cậy đến đúng người cần tiếp cận bằng hình thức phù hợp.

* Vậy điều ông kỳ vọng nhất từ các tác phẩm ở liên hoan lần này là gì?

– Tôi mong những người làm nghề nhìn vào đời sống với sự quan sát kỹ hơn, đặc biệt là những biến chuyển từ cơ sở. Hình ảnh người cán bộ công an không chỉ ở những cuộc đấu tranh với tội phạm, mà còn ở một lần giải quyết việc cho người dân, một cách ứng xử đúng mực, một tình huống bảo vệ bình yên cộng đồng. Những việc cụ thể ấy cho công chúng căn cứ để đánh giá.

Tôi cũng mong liên hoan là dịp để người làm báo của các đơn vị, địa phương gặp nhau, chia sẻ kinh nghiệm, nhận ra hạn chế của mình, mạnh dạn thử những cách thể hiện mới. AI là một trong những vấn đề cần bàn, nhưng không phải vấn đề duy nhất.

Câu hỏi lớn vẫn là chúng ta tổ chức sản xuất ra sao, có tạo ra sản phẩm hay, đúng, có trách nhiệm, đến được với công chúng hay không. Đó cũng là ý nghĩa thiết thực nhất của thông điệp “Hội tụ và Lan tỏa”.

* Cảm ơn ông!

Nguồn bài viết