Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về Phát triển văn hóa Việt Nam đưa ra định hướng phát triển văn hóa toàn diện, bền vững; xây dựng con người Việt Nam thời đại mới với các chuẩn mực giá trị đạo đức, tri thức, kỹ năng và bản lĩnh. Nghị quyết tập trung vào việc phát triển công nghiệp văn hóa, xác định văn hóa là ngành kinh tế mũi nhọn, đóng góp vào tăng trưởng GDP, song song với đó là bảo tồn và phát huy di sản, ứng dụng công nghệ số để quảng bá văn hóa ra thế giới. Ngày 24/11 đã được Quốc hội thông qua là Ngày Văn hoá Việt Nam. Điều này khẳng định vai trò của văn hoá trong kỷ nguyên phát triển mới của đất nước. VietNamNet thực hiện loạt bài ghi nhận ý kiến của các chuyên gia văn hoá về những thay đổi trong lĩnh vực văn hoá nghệ thuật dưới tác động của Nghị quyết 80.
Việc lựa chọn ngày 24/11 hàng năm là Ngày Văn hóa Việt Nam là quyết định có tầm chiến lược của Đảng và Nhà nước ta khi đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới. Phát triển với tốc độ cao và bền vững chỉ có thể thành công trên một nền tảng vững chắc chính là văn hóa. Văn hóa là con người, văn hóa soi đường cho quốc dân đi. Với một ngày có ý nghĩa lớn lao như vậy, đương nhiên chúng ta phải tổ chức chương trình, sự kiện sao cho xứng tầm, nhất lại là việc thuận tay của ngành văn hóa, thể thao và du lịch.
Trên thực tế, dù ngành nào tổ chức sự kiện thì việc tưng bừng, hoành tráng cũng phải có văn hóa, nghệ thuật thể hiện. Bởi thế, chúng tôi chỉ bàn thêm với mong muốn góp phần xây dựng chương trình hấp dẫn mà thiết thực, không hình thức, tốn kém mà truyền cảm hứng rộng rãi cho mọi người.
Tại sao phải bàn thêm? Dù cho chương trình được các cơ quan chức năng thông báo khá bài bản, toàn diện và có thể tin rằng nó hoành tráng bởi kinh phí, công nghệ và khả năng sáng tạo hiện nay đã vượt xa những năm trước đây, tuy nhiên, với yêu cầu của giai đoạn phát triển mới, rất nhiều vấn đề cần trao đổi thêm.
Điều băn khoăn của cả cộng đồng xã hội, nhất là đối với những người đã trải nghiệm nhiều chương trình kỷ niệm ngày này, tháng kia về sự hoành tráng, phô diễn, ồn ào, tốn kém mà dễ bị lãng quên sau lễ kỷ niệm. Dễ lãng quên bởi nó na ná giống nhau ở nơi này, nơi kia, ở ngành này, ngành kia… và ở nhiều năm tiếp diễn không nhiều khác biệt đặc sắc! Thay vì việc được truyền cảm hứng dài lâu, người ta lại xót xa về đồng tiền bát gạo bỏ ra mà không mấy kết quả để rồi củng cố thêm cái định kiến cố hữu rằng văn hóa là “tiêu tiền”, là “ăn chơi tốn kém”.
Đã có kỳ họp Quốc hội mà các đại biểu có ý kiến khá mạnh mẽ về việc giảm trừ các lễ hội nặng hình thức, tốn kém mà ý nghĩa không sâu rộng trong cộng đồng. Tuy nhiên, trong xã hội hiện đại, cùng với sự phát triển kinh tế, tổ chức những sự kiện nhằm truyền cảm hứng cho cả cộng đồng là việc không thể thiếu. Những ngày qua, cả thế giới được tận hưởng một kỳ World Cup với nhiều cung bậc cảm xúc đa dạng đối với từng cá nhân, từng cộng đồng, từng quốc gia dân tộc trên khắp hành tinh.
Chỉ là chuyện bóng đá nhưng nhờ nó mà nhiều người trên hành tinh này, trong đó có người Việt Nam, biết đến một nước có tên là Curacao với diện tích hơn 400km2 trong vùng Caribe. Cầu thủ của đội đến World Cup bằng ô tô nhưng đã chiến đấu khá ngoan cường trước các đội danh tiếng của thế giới với các cầu thủ có giá nhiều triệu USD, thậm chí có người có cả chuyên cơ riêng.
Chỉ một quả bóng tròn “lăn đi, lăn lại” với quỹ đạo và tốc độ không giống nhau tạo nên những trận cầu hấp dẫn hàng tỷ người trên hành tinh. Thực ra nó hấp dẫn không chỉ từ quả bóng tròn mà còn từ những điều rất khác biệt của mỗi kỳ World Cup. Lần này, với những giọt nước mắt và những lời tâm sự của danh thủ Messi ta càng thấm thía hơn giá trị và tâm hồn sâu thẳm của những người yêu quả bóng tròn. Messi tâm sự rằng tình yêu của người hâm mộ, tình yêu đất nước và tự hào về việc được tham gia vào sự kiện còn mãi mãi trong tim anh sâu đậm hơn, ý nghĩa hơn cả màu bạc của danh hiệu Á quân!
Với các kỳ World Cup tưởng chẳng có gì khác biệt nhưng không kỳ nào giống kỳ nào bởi sự tổ chức và các thành phần tham gia, địa điểm diễn ra khi nào cũng tìm được dấu ấn bản sắc. Nói chung, một sự kiện được tổ chức khoa học, có nội dung và hình thức hấp dẫn, truyền cảm hứng cho đông đảo cộng đồng người, chắc chắn sẽ thu được nhiều lợi ích vật chất và tinh thần cho sự phát triển. Thật khập khiễng nếu so sánh World Cup với lễ kỷ niệm Ngày Văn hoá Việt Nam. Tuy nhiên, qua World Cup ta có thể thấy nó hấp dẫn, thiết thực, nhiều cung bậc cảm xúc cho nhiều cộng đồng người, nhiều cộng đồng văn hóa khác nhau là cái cần đạt tới trong tổ chức sự kiện, nhất là những sự kiện diễn ra theo chu kỳ hàng năm hoặc vài năm hay 1 thập kỷ.
Lễ kỷ niệm Ngày Văn hóa Việt Nam năm nay lần đầu tiên diễn ra, do đó cần được tổ chức hấp dẫn, thiết thực và truyền cảm hứng sâu rộng đến cộng đồng, không chỉ khẳng định vai trò, vị thế của văn hóa mà còn quảng bá sâu rộng tính hấp dẫn, đa dạng, giàu bản sắc của Văn hóa các dân tộc Việt Nam trong điều kiện mở cửa, hội nhập ngày càng hiệu quả. Nước ta là cộng đồng đa sắc tộc. 54 dân tộc là 54 nền văn hóa truyền thống, giàu bản sắc đã gắn kết hàng ngàn năm trong lịch sử đấu tranh giữ nước và dựng nước mà tạo nên sự thống nhất trong đa dạng văn hóa truyền thống Việt Nam.
Nền văn hóa ấy được hình thành và lưu truyền từ đời này sang đời khác bởi chính những cộng đồng mang trong mình dòng máu Lạc Hồng, cần cù mà sáng tạo, kiên cường, dũng cảm mà thân thiện, cởi mở, “thà hy sinh tất cả chứ nhất định không chịu làm nô lệ, không chịu mất nước” nhưng cũng rộng lòng tha thứ, bao dung…
Với ý nghĩa sâu xa đó, việc kỷ niệm Ngày Văn hóa Việt Nam không thể giống sự kiện của một ngành, một địa phương mà là sự kiện của đất nước, của cả dân tộc. Nó có tính lịch sử, nó có âm vang từ quá khứ đến hiện tại và vọng tới tương lai. Nó có hương rừng tươi xanh, vị đậm và sự mạnh mẽ của biển cả. Nó có sự khôn ngoan và cẩn trọng của người già, năng động và sáng tạo của tuổi trẻ. Nó có bản sắc độc đáo của dân tộc lại có cả tinh hoa của thế giới loài người.
Với nhiều ý nghĩa như vậy của lễ kỷ niệm, sẽ thật tuyệt vời khi cả cộng đồng được tham gia bằng nhiệt huyết và niềm tự hào của một dân tộc anh hùng, quả cảm, thông minh, sáng tạo đã lập nên nhiều kỳ tích để trường tồn và phát triển. Có lẽ bài học hiện đại là muốn đi xa phải đi cùng nhau, truyền thống dân tộc là đoàn kết để trường tồn và phát triển phải được kết hợp một cách hài hòa và tinh túy đúng như văn hóa Việt Nam hiện đại cần có là giữ gìn bản sắc dân tộc, tiếp thu tinh hoa văn hóa thế giới! Thì ra những điều cơ bản trong Nghị quyết 80 về phát triển văn hóa của Đảng đã chỉ ra, vấn đề là có quán triệt sâu sắc hay không mà thôi!
Các chương trình văn hóa đường phố, văn hóa cộng đồng ở nhiều thôn bản có lẽ cũng là một ý tưởng nên được cân nhắc. Cộng đồng ngày nay có đủ nhiệt huyết và sáng tạo để làm nên những điều thú vị. Chiến tranh ta có “tiếng hát át tiếng bom”, tiếng hát của các nghệ sĩ chuyên nghiệp và tiếng hát của công chúng đã làm cho tiếng bom đạn kẻ thù phải câm nín. Cộng đồng thích là khán giả của những chương trình nghệ thuật đặc biệt nhưng cũng rất hào hứng được làm “người sáng tạo” trong sự kiện trọng đại.
Tâm thế người trong cuộc là nét đặc biệt trong A80 mà nhiều nước trên thế giới mơ ước! Sự phong phú, sinh động cần có trong kỷ niệm gợi ý rằng: có chương trình chuyên nghiệp đặc sắc đồng thời cũng cần có những chương trình cộng đồng độc đáo. Điều quan trọng là cảm hứng văn hóa Việt Nam được khơi dậy mạnh mẽ và rộng khắp. Nên chăng có cả chương trình của những người Việt Nam ở nước ngoài về diễn trong nước hoặc được tổ chức ở nước mà người Việt định cư? Cũng có thể có cả những chương trình của người nước ngoài ở Việt Nam, người nước ngoài yêu thích và hiểu biết văn hóa Việt Nam… Mường tượng thôi đã thấy lễ kỷ niệm Ngày Văn hóa Việt Nam đặc sắc và hữu ích.
Tuy nhiên, muốn có được điều đó, người tổ chức phải lao tâm khổ tứ, không thể khoán gọn cho những nghệ sĩ chuyên nghiệp, những cá nhân, tổ chức sự kiện chuyên nghiệp, dẫu có tâm, có tài bao nhiêu cũng không bao quát và thay thế hết được.
Vậy cần làm gì? Nói quán triệt sâu sắc các nghị quyết của Đảng xin được hiểu là bằng nội dung, hình thức và cách thức tổ chức các chương trình. Tư tưởng “văn hóa thấm sâu vào mọi lĩnh vực của đời sống xã hội”, “sự nghiệp văn hóa là của toàn dân”, “văn hóa Việt Nam thống nhất trong đa dạng”… cần được hiểu ra sao?
Và hành động hóa, hiện thực hóa như thế nào trong triển khai chương trình kỷ niệm? Lễ kỷ niệm có cần tiếp cận yếu tố thời gian: trước, trong và sau ngày kỷ niệm không? Nếu bám sát nội dung, yêu cầu cụ thể của Nghị quyết 80 thì ngay từ bây giờ có thể đã phải tính đến việc yêu cầu các địa phương chuẩn bị cho lễ hội văn hóa số, ngày hội đăng ký thương hiệu cấp tỉnh, thành phố về công nghiệp văn hóa! Làm được như vậy thì ngày 24/11 có thể tổ chức ngày hội văn hóa số, ngày hội đăng ký thương hiệu quốc gia về công nghiệp văn hóa cùng với các chương trình văn hóa, nghệ thuật, thể thao có lẽ sẽ rất thiết thực và có nhiều cảm hứng.
Và nếu năm nay làm tốt, các năm sau sẽ tốt hơn nếu chương trình được phê duyệt và công bố sớm để khách du lịch trong nước và quốc tế xếp lịch chọn điểm đến. Chương trình sẽ có thêm khán giả đặc biệt thú vị. Lễ kỷ niệm sẽ không tốn kém mà còn thúc đẩy công nghiệp văn hóa phát triển. Vậy là kỷ niệm không chỉ là kỷ niệm mà còn là động lực thúc đẩy phát triển kinh tế xã hội! Và văn hóa Việt Nam trong thời bình một lần nữa sẽ làm nên điều kỳ diệu trong kỷ nguyên phát triển mới của dân tộc, đưa Việt Nam sánh vai cùng các cường quốc năm châu như mong ước của Bác Hồ!
TS. Nguyễn Viết Chức – Viện trưởng Viện Nghiên cứu văn hóa Thăng Long
Ông Hà Hữu Đức – Giám đốc Trung tâm Lưu trữ và Triển lãm ảnh nghệ thuật Việt Nam nhấn mạnh, số hóa phải hết sức thận trọng, làm đến đâu chắc đến đấy, tránh việc các đối tượng xấu lợi dụng để xuyên tạc lịch sử dân tộc.
Người đứng đầu Liên đoàn Xiếc Việt Nam cho rằng, chuyển đổi số không chỉ là đưa một vài đoạn video lên mạng mà là thay đổi cách tổ chức, sản xuất, quảng bá và khai thác giá trị của nghệ thuật.